Европа влегува во период на интензивни изборни пресметки што би можеле да го променат политичкиот баланс во Европската Унија. Прва голема станица е Шпанија, каде што на 29 ноември 2026 година се очекуваат предвремени парламентарни избори. Неколку месеци подоцна, Французите ќе избираат претседател, а во 2027 година на гласање ќе излезат и Италијанците и Полјаците.

Изборите нема да имаат ист тек ниту ќе се водат околу исти прашања. Но, се одржуваат во период кога ЕУ се соочува со војна во соседството, притисок врз јавните финансии, миграции, растечки трошоци за живот и сè посилни десничарски политички движења. Според анализата на „Еуроњуз“, резултатите би можеле да влијаат и врз односот меѓу центристичките и десничарските сили во европските институции.

Прашањето, затоа, не е само кој ќе управува со Мадрид, Париз, Рим или Варшава. Важно е и дали европските социјалдемократи ќе ја задржат својата позиција во институциите на ЕУ или политичката тежина дополнително ќе се префрли кон десниот центар и десницата.

Шпанија: избори во сенка на станбената криза

Шпанскиот премиер Педро Санчез распиша предвремени парламентарни избори за 29 ноември 2026 година, осум месеци пред првично очекуваниот термин. Непосредниот политички повод беше серијата порази на неговата малцинска влада во парламентот, особено околу мерките за справување со станбената криза.

Парламентот отфрли два декрета поврзани со домувањето, а Санчез одлучи токму ова прашање да го стави во центарот на предизборната кампања. Растечките кирии, високите цени на недвижностите и недостигот од достапни станови станаа меѓу најчувствителните теми во земјата, особено за младите и домаќинствата со пониски приходи.

Сепак, кампањата нема да се води само околу домувањето. Миграциите, јавните услуги, економијата, регионалната автономија и односите меѓу владејачката Шпанска социјалистичка работничка партија (ПСОЕ), конзервативната Народна партија (ПП) и десничарскиот Вокс ќе бидат дел од главните политички судири.

Анкетите што ги цитира „Ројтерс“ укажуваат дека десниот опозициски блок во моментов има подобра позиција од левиот центар на Санчез. Сепак, конечниот состав на владата ќе зависи од распределбата на пратеничките места и од тоа дали партиите ќе успеат да формираат парламентарно мнозинство.

Зошто евентуалниот пораз на Санчез би бил важен за Брисел?

Педро Санчез е еден од најзначајните социјалдемократски премиери во Европската Унија. Неговата евентуална загуба на власта би имала последици што би се почувствувале и надвор од Шпанија, бидејќи социјалдемократите би изгубиле еден од најважните национални лидери во рамките на европскиот политички центар.

Европската комисија на Урсула фон дер Лајен се потпира на мнозинство во Европскиот парламент составено од Европската народна партија (ЕПП), либералната група „Обнови ја Европа“ и Социјалдемократите (С&Д). Зелените и Европската слободна алијанса во голем број случаи ја поддржуваат Комисијата, иако не се дел од основниот договор што го формира мнозинството.

Но, оваа рамнотежа станува сè понестабилна. Според „Еуроњуз“, Европската народна партија на одредени прашања сè почесто бара поддршка од десничарски пратеници, меѓу другото за миграциите, корпоративната одржливост и заштитата на животната средина. Дел од социјалдемократите стравуваат дека понатамошното слабеење на центарот би можело да ѝ отвори уште поголем простор на десницата.

Според соговорници на „Еуроњуз“ од европските институции, евентуалниот пораз на Санчез би можел да ги направи социјалдемократите помалку подготвени за компромиси со ЕПП и покритични кон политичката агенда на Фон дер Лајен. Санчез досега често имал улога во усогласувањето на ставовите меѓу двете политички групи.

Тоа не значи дека неговото заминување автоматски би го променило мнозинството во Европскиот парламент. Сепак, би можело да ја ослаби преговарачката позиција на социјалдемократите и да влијае врз политичките договори за идните раководни функции во европските институции.

Борбата за политичкиот центар на Европа

Националните избори не се исто што и изборите за Европскиот парламент, но владите на земјите членки имаат значајно влијание врз Европскиот совет, каде што се носат клучни политички одлуки. Во исто време, националните партии и нивните лидери создаваат сојузи што ги надминуваат државните граници.

Промената на власта во Мадрид би ја променила и политичката тежина на Шпанија во европскиот систем. Според анализата на „Еуроњуз“, едно од прашањата што би можеле да се отворат е и идното раководство на групата на социјалдемократите во Европскиот парламент, како и пошироките договори за распределба на функциите меѓу најголемите политички групи.

Ирече Гарсија Перез е кандидатка за повторен избор на чело на групата на социјалдемократите, а рокот за поднесување кандидатури е 13 октомври, според текстот на „Еуроњуз“. Евентуалната промена на власта во Шпанија би можела да влијае врз политичкиот контекст во кој се водат овие преговори, но не значи дека однапред е одреден нивниот исход.

Пошироката слика е поважна од една функција или еден договор. Ако неколку големи земји истовремено се придвижат кон десницата, европските институции ќе мора да функционираат во политичка средина во која досегашните компромиси меѓу центристичките партии ќе стануваат потешки.

Франција: изборите што би можеле да ја променат европската слика

Ако Шпанија го отвора новиот изборен циклус, Франција би можела да биде неговиот најзначаен политички тест. Претседателските избори се очекуваат во април и мај 2027 година, а гласањето ќе се одржи во два круга.

Француската политика е длабоко фрагментирана. Традиционалната поделба меѓу левицата и десницата веќе не ја опишува целосно политичката сцена: центарот ослабна, додека радикалната левица и десницата задржаа значајна поддршка кај гласачите.

Дополнителен притисок создаваат јавните финансии. Според извештај на „Ројтерс“ од почетокот на октомври, политичката фрагментација ја отежнува можноста земјата да усвои буџет и да спроведе мерки за стабилизирање на јавните финансии.

Затоа, француската кампања нема да се сведе само на прашањето кој ќе го наследи Емануел Макрон. Јавниот долг, социјалната држава, миграциите, безбедноста и односот кон Европската Унија ќе бидат меѓу темите што ќе го обликуваат изборниот натпревар.

Исходот ќе биде важен и за ЕУ, бидејќи Франција е една од нејзините највлијателни членки и клучен фактор во европската одбранбена, економска и надворешна политика.

Италија: Џорџа Мелони влегува во завршницата на мандатот

Италијанските парламентарни избори се очекуваат во 2027 година, но точниот датум сè уште не е утврден. Владата на премиерката Џорџа Мелони засега испраќа сигнали дека сака да го заврши редовниот мандат, а таа ги отфрли шпекулациите за предвремено гласање.

Италија е важен пример за тоа како национално-конзервативната десница може да биде дел од европскиот институционален систем, а истовремено да ја задржи својата политичка агенда на национално ниво.

Во пресрет на изборите, едно од клучните прашања ќе биде како владата ќе ги усогласува домашните приоритети со европските фискални правила. Односот кон јавниот долг, буџетската дисциплина и економските политики може да има последици и врз пошироките европски договори.

Полска: безбедноста во центарот на политичката битка

Парламентарни избори во 2027 година се очекуваат и во Полска. Тамошната политичка сцена е обележана со судирот меѓу владата на Доналд Туск и претседателот Карол Навроцки, а односите со ЕУ, поддршката за Украина и безбедноста во услови на руската војна стануваат сè поважни домашни политички теми.

Полска на 6 октомври објави план за вложување 102,4 милијарди злоти, односно околу 26 милијарди долари, во цивилна заштита и безбедност на населението во следните пет години. Овој план ја покажува важноста што Варшава им ја придава на подготовките за кризни ситуации и заштитата на граѓаните.

За разлика од Шпанија, каде што домувањето е едно од главните прашања, во Полска безбедноста веројатно ќе остане во центарот на политичката дебата. Тоа покажува дека иако изборите се дел од ист европски циклус, националните приоритети значително се разликуваат.

Европа пред серија избори, но без единствено сценарио

Изборниот календар за 2026 и 2027 година опфаќа повеќе земји. По Шпанија, парламентарни избори се очекуваат во Естонија и Финска во март и април 2027 година, додека во истиот период се планирани и француските претседателски избори. Во текот на годината се очекува гласање и во Словачка, Грција, Полска и Италија.

Овие избори нема да имаат еднакво влијание врз европската политика, но заедно би можеле да ја променат средината во која се носат одлуките во Брисел. Националните влади ќе мора да ги усогласуваат европските договори со барањата на своите гласачи, особено кога станува збор за миграциите, јавните финансии, одбраната, климатската политика и односите со Русија.

Во некои земји растат национално-конзервативните и радикалните десничарски партии, додека во други левицата се обидува да ја обнови поддршката. Дел од гласачите се фокусирани на цените и домувањето, а други на безбедноста и миграциите. Заедничкиот предизвик за европскиот центар е тоа што традиционалните политички компромиси повеќе не се толку стабилни како порано.

Анализата на „Еуроњуз“ посочува дека евентуалната загуба на власта на социјалистите во Шпанија би можела дополнително да го намали влијанието на социјалдемократите во Европскиот совет. Сепак, таквиот исход не би значел автоматски дека целата Европска Унија ќе се придвижи надесно. Тоа би било уште еден фактор во поширокото политичко поместување што веќе се забележува во дел од земјите членки.

Шпанците на 29 ноември нема да гласаат за нов состав на Европската комисија, ниту директно ќе одлучуваат за иднината на Европскиот парламент. Ќе гласаат за домувањето, миграциите, економијата, регионалната политика и владата што ќе ја води земјата. Но, бидејќи Шпанија е една од најголемите членки на ЕУ, последиците од изборниот резултат нема нужно да останат ограничени на Мадрид.

Ако Санчез остане на власт, европските социјалдемократи ќе задржат еден од своите најважни премиери. Ако ја загуби власта, можно е Шпанија да добие влада предводена од конзервативната Народна партија, а ќе остане и прашањето за улогата на Вокс во евентуалното парламентарно мнозинство.

Затоа, изборите во Шпанија, Франција, Италија и Полска треба да се гледаат како дел од поширок процес, а не како изолирани национални настани. Нивниот исход ќе помогне да се одреди каква политичка рамнотежа ќе има Европа по 2027 година и колку простор ќе остане за компромис меѓу центарот и десницата.