Речиси сите претпријатија во Македонија имаат пристап до интернет, но тоа не значи дека дигиталните алатки се целосно интегрирани во нивното работење. Новите податоци на Државниот завод за статистика за 2026 година покажуваат дека 97,9 проценти од претпријатијата имаат интернет, а 99,5 проценти користат компјутер. Сепак, само 17,9 проценти примале нарачки за продажба преку компјутерски мрежи, додека 17,3 проценти примале нарачки за производи или услуги преку веб-страница.

Разликата меѓу речиси универзалниот пристап до интернет и релативно ограничената електронска продажба отвора важно прашање: колку домашните компании ја користат технологијата за да го унапредат работењето, да стигнат до нови купувачи и да станат поконкурентни? Самите бројки не се доволни за да се заклучи дека фирмите се технолошки заостанати, но покажуваат дека поврзаноста на интернет не е исто што и целосна дигитализација на бизнисот.

Интернетот е само почеток

Денес интернетот е основна деловна инфраструктура, но дигиталното работење подразбира многу повеќе од електронска пошта, пребарување информации или присуство на социјалните мрежи. Една компанија може да има стабилна интернет-врска, а нарачките сè уште да ги обработува рачно, залихите да ги води во одделни табели, а комуникацијата со клиентите да ја организира без интегриран систем.

Понапредната дигитализација може да вклучува електронска продажба, софтвер за управување со деловните процеси и односите со клиентите, складирање податоци во облак, автоматизирана обработка на документи и анализа на податоци за планирање на производството, продажбата и трошоците. Ваквите алатки можат да заштедат време и да ја подобрат организацијата, но нивното воведување бара инвестиции, соодветни знаења и внимателен избор на решенија што одговараат на потребите на секоја компанија.

Ова е особено важно за малите и средните претпријатија, кои често имаат ограничени финансиски средства и помал број вработени. За нив, одлуката да инвестираат во нова технологија значи да проценат дали очекуваните придобивки ќе ги оправдаат трошоците и дали имаат кадар што може ефикасно да ја користи.

Како стои Македонија во однос на европскиот тренд?

Европската Унија ја следи дигиталната подготвеност на компаниите преку повеќе показатели, меѓу кои се употребата на дигитални технологии, електронската продажба и примената на вештачката интелигенција. Според Евростат, во 2025 година 72 проценти од претпријатијата во ЕУ достигнале барем основно ниво на дигитален интензитет. Кај малите и средните претпријатија уделот изнесувал 71 процент, додека кај големите компании достигнал 96 проценти.

Во истата година, 20 проценти од претпријатијата во ЕУ користеле технологии со вештачка интелигенција, а 53 проценти купувале услуги за компјутерско работење во облак. Вештачката интелигенција била значително почесто застапена кај големите компании отколку кај малите и средните претпријатија.

Овие податоци покажуваат дека дигиталната трансформација е процес што продолжува и во развиените економии, а големината на компанијата често влијае врз нејзините можности да усвојува нови технологии. Сепак, директна споредба со Македонија не може да се направи само врз основа на бројот на претпријатија со интернет или на оние што примаат нарачки преку веб-страници. За реална споредба се потребни исти показатели, дефиниции и споредлив опфат на претпријатијата.

Вештачката интелигенција е следниот тест за бизнисот

Со ширењето на генеративната вештачка интелигенција, прашањето за дигиталната подготвеност станува уште поважно. Компаниите веќе можат да користат вакви алатки за подготовка на маркетиншки содржини, комуникација со клиентите, анализа на податоци и автоматизација на дел од административните задачи. Но, нивната ефективна и безбедна примена зависи од потребите на компанијата, квалитетот на податоците и знаењето на вработените.

Дополнителен предизвик се правилата на Европската Унија за вештачката интелигенција. Одредени обврски можат да ги засегнат и македонските компании што развиваат или пласираат ВИ-системи на европскиот пазар, зависно од нивната улога и конкретната примена. За фирмите што користат туѓи алатки, обврските зависат од начинот на употреба и од применливите правила.

Сепак, од податоците за интернет-пристапот и електронската продажба не може да се утврди колку македонски компании веќе користат вештачка интелигенција или колку се подготвени за нејзината поширока примена. За таква процена се потребни посебни показатели за употребата на ВИ, автоматизацијата, деловниот софтвер, услугите во облак и обуката на вработените, како и заштитата на деловните и личните податоци.

Што треба да се измери следно?

Податоците на Државниот завод за статистика се корисна почетна точка, но за целосна слика за дигиталната економија е потребно да се утврди како компаниите ја користат технологијата во секојдневното работење. Важни се и приходите од електронска продажба, разликите меѓу малите, средните и големите претпријатија, како и разликите меѓу секторите.

Институциите, стопанските комори и деловните здруженија можат да помогнат во идентификувањето на пречките за дигитализација, потребите за обука и можностите за поддршка на малите и средните претпријатија. Таквата поддршка треба да се заснова на конкретни потреби и измерени резултати, а не само на набавка на опрема или обезбедување интернет-пристап.

Македонските фирми во најголем дел веќе се онлајн. Следниот предизвик е да се утврди колку од нив успеваат да го претворат пристапот до технологија во подобра продажба, поефикасно работење и поголема конкурентност. Во време кога дигиталната трансформација станува сè поважна за европската економија, тоа прашање е клучно и за иднината на домашниот бизнис.