Обилните дождови што ја зафатија Македонија изминативе денови повторно ја отворија болната тема – колку сме подготвени за поплави?
Најтешко погодено од последните врнежи беше Кичево, каде што на улицата „Прилепска“ десетици куќи се под вода, а 220 жители се евакуирани и сместени во спортската сала „Христо Узунов“. Поплавени се подруми во населбата Подварош, а вода навлегла и во објекти на кичевската болница.
Центарот за управување со кризи (ЦУК) информира дека покрај поплавите се појавени и повеќе свлечишта во Полошкиот регион, особено околу Тетово. Екипи на полицијата, противпожарните служби и комуналните претпријатија се на терен, додека Црвениот крст организира достава на храна и вода. Управата за хидрометеоролошки работи издаде жолт метео-аларм, со најава за нови врнежи и ветер над 70 километри на час, што дополнително го зголемува ризикот од нови излевања.
Ова не е изолиран настан. Македонија со децении се соочува со поплави, а климатските промени ги прават поинтензивни и почести. Планинскиот релјеф, неконтролираното урбанизирање, сечењето шуми и градењето во ризични подрачја ја зголемуваат ранливоста. Кога на тоа ќе се додаде и недоволното одржување на канализациските и одбранбените системи, последиците стануваат неизбежни.
Историска лекција што често ја забораваме
Најстариот архивски запис за поплава на територијата на денешна Македонија датира од 1778 година, зачуван во списите на старата скопска митрополија. Податоци постојат и за големи поплави во 1858, 1876, 1895 и 1897 година, кога центарот на Скопје бил сериозно погоден. Токму тие настани довеле до првата регулација на коритото на Вардар во почетокот на 20 век.
Во 1916 година, и покрај извршените регулации, Скопско Поле било целосно поплавено. Систематско хидролошко следење на водостојот започнува дури во 1923/1924 година, што значи дека за претходниот период недостигаат детални мерења.
Според историските податоци собрани во рамки на проектот за усогласување со европската Директива за поплави, во периодот од 1778 до 2022 година се регистрирани 199 поплави само во сливот на Вардар. Најпогодени биле реките Брегалница со 70 поплави и Вардар со 68.
Поплавата во Скопје во 1962 година беше една од најголемите природни непогоди што го погодиле градот пред катастрофалниот земјотрес во 1963. По обилни врнежи и нагло зголемување на водостојот на Вардар, голем дел од Скопската Котлина беше под вода, а поплавено беше и Скопско Поле. Настанот предизвика значителни материјални штети и беше сериозно предупредување за потребата од подобра регулација на речното корито и системи за заштита од излевања.
Особено црна страница во поновата историја беа поплавите од 2014 до 2016 година. Во август 2016, катастрофалните врнежи во Скопје и околината однесоа 22 животи и предизвикаа огромни материјални штети. Тогаш повторно се постави прашањето за системската неподготвеност и потребата од долгорочна стратегија.
Има ли Македонија план за поплави?
Формално – да. Земјата е во процес на усогласување со Директивата на ЕУ за управување со ризици од поплави. Во тек е проект финансиран од Европската Унија, со вредност од 1,8 милиони евра, кој предвидува дополнување на законската рамка, изработка на прелиминарни проценки на ризик за сите 10 речни подсливови, мапирање на загрозени подрачја и изработка на карти на ризик, подготовка на планови за управување со ризик од поплави и развој на систем за рано предупредување.
Хидрографската мрежа на Македонија е поделена на четири главни сливови – Вардар, Црн Дрим, Струмица и Јужна Морава – со вкупно десет подсливови. Сливот на Вардар опфаќа околу 80 проценти од водните тела и е од клучно значење за 68 општини.
Сепак, и покрај стратегиите на хартија, прашањето е колку тие мерки се имплементирани на терен. Неодамнешните поплави покажуваат дека системот за одбрана е ранлив. Канализациските мрежи во многу градови не можат да ја издржат количината врнежи, а заштитните насипи и канали често не се редовно одржувани.
Климатските промени како засилувач на ризикот
Екстремните временски појави стануваат нова нормалност. Македонија веќе се соочува со подолги суши, проследени со кратки, но интензивни дождови што создаваат поројни поплави. Планинските подрачја се особено чувствителни на ненадејни излевања, додека рамничарските области страдаат од долготрајни поплави поради акумулација на вода.
Комбинацијата од природни фактори и човечки пропусти создава сценарио во кое секоја поголема бура може да прерасне во криза.
Поуката од Кичево
Сликите од Кичево, Сарај и тетовскиот регион на куќи полни со вода, евакуирани семејства и блокирани улици – не се само вест на денот. Тие се предупредување дека управувањето со ризик од поплави мора да стане приоритет. Потребни се инвестиции во инфраструктура, редовно одржување на одводните системи, но и строга контрола на урбанистичкото планирање.
Планови постојат, проекти се во тек, но реалноста покажува дека имплементацијата мора да биде побрза и поефикасна.
Поплавите не можат целосно да се спречат, но нивните последици можат да се ублажат. Прашањето не е дали повторно ќе има обилни дождови, туку дали ќе бидеме подготвени кога тоа ќе се случи. Кичево денес е симбол на таа дилема меѓу природната сила и човечката одговорност.
