Во последната деценија, прашањето за родова еднаквост во управувањето сè почесто се поставува како критичен индикатор за демократскиот капацитет на едно општество. Иако бројни европски земји бележат значителен напредок во вклучувањето на жените на раководни позиции, Македонија и поширокиот балкански регион сè уште се соочуваат со длабоки структурни и културни бариери. Анализата на застапеноста на жените во извршната власт, јавната администрација и локалното управување за периодот 2014–2024 година на „Хера“ открива дека родовата рамнотежа останува повеќе декларативна отколку реална.
Од квоти до културна промена: Европскиот пат кон еднаквост
Неколку западноевропски земји, предводени од нордиските држави, покажуваат дека родовата еднаквост не е само политичка декларација, туку резултат на долгорочни, системски политики. Финска, Шведска, Норвешка и Исланд веќе две децении спроведуваат квоти за родова застапеност во политичките партии, владините тела и корпоративните одбори. Резултатите се видливи: 50% министерки во владите на Норвешка, Германија и Холандија, 64,3% во Финска, 63,6% во Шпанија и дури 66,7% во Албанија – земја од регионот која успеа да го надмине европскиот просек.
Овие земји не застанаа само на бројки. Тие воведоа и поддржувачки политики како еднакво родителско отсуство, закони за еднаква плата и програми за лидерство на жени. Така, создадоа средина каде што жените не се само „вклучени“, туку и охрабрени да водат.
Балканскиот парадокс
Интересен е контрастот меѓу Албанија и останатиот дел од Балканот. Додека Тирана бележи највисока застапеност на жени во Владата во Европа, Србија има само 17% жени во парламентот, иако жените сочинуваат половина од гласачкото тело. Овој парадокс укажува дека политичката волја – а не културниот контекст – е клучниот фактор за промена. Во Хрватска, жените сочинуваат околу 45% од Владата, што укажува на побалансиран пристап, но и на потреба од понатамошна работа. Србија и Црна Гора се движат околу 30%, што покажува постепено зголемување, но и натамошна зависност од традиционалните модели на моќ. Најзагрижувачка е ситуацијата во Босна и Херцеговина, каде што жените заземаат само околу 20% од владините позиции – бројка што ја одразува длабоката структурна нееднаквост.
Македонија: Напредок во бројки, застој во суштина
Во Македонија, анализата на податоците од последната деценија покажува дека застапеноста на жените во извршната власт останува ниска – само 15% од ресорните министерки во Владата по изборите во 2024 година. Во Собранието, жените сочинуваат 34% од пратениците, што е резултат на законските квоти за кандидатски листи. Но, како и во другите земји од регионот, бројките не ја раскажуваат целата приказна.
Во Северна Македонија, според податоците од 2024 година, жените сочинуваат 34% од пратениците во Собранието, но само 15% од ресорните министерки во Владата. Овој дисбаланс укажува на тоа дека иако квотите за кандидатски листи донесоа одреден напредок во законодавната власт, извршната власт останува доминантно машка територија.
Во јавната и државната администрација, жените се почесто присутни на средни и пониски управни позиции, но нивната застапеност опаѓа со зголемување на хиерархиското ниво. На локално ниво, жените ретко се наоѓаат на чело на општини или јавни претпријатија, иако често се носители на клучни административни процеси.
Жените во јавниот сектор: Мнозинство без моќ
Иако жените сочинуваат мнозинство од вработените во јавниот сектор во Северна Македонија, нивната застапеност на раководни позиции останува значително ниска. Овој парадокс – каде што жените се присутни, но не и овластени – ја открива длабоката нерамнотежа во распределбата на моќта во институциите. Податоците од последните десет години покажуваат дека, и покрај правните напори за родова еднаквост, културните бариери и институционалната инерција сè уште ја ограничуваат женската амбиција и влијание.
Мнозинство во бројки, малцинство во одлучување
Според регистрите на Министерството за информатичко општество и администрација (МИОА), во 2023 година во јавниот сектор биле вработени 110.169 лица, од кои 56,8% се жени. Тоа значи дека жените се доминантна работна сила во државната и јавната администрација. Но, оваа бројка не се однесува на раководните позиции – токму таму започнува родовиот јаз.
Истражувањата покажуваат дека жените се најзастапени во институции како Уставниот суд (78,26%), Советот на јавните обвинители (75%), самостојните стручни органи (75%) и јавните установи (69,09%). Од друга страна, мажите доминираат во јавните претпријатија (81,94%), општините (57,47%) и министерствата (52,08%). Овие податоци укажуваат на хоризонтална сегрегација – жените се концентрирани во „мека“ администрација, додека мажите управуваат со ресурсите и одлуките.
Кога станува збор за управувачките структури, бројките се уште поразителни. Според извештајот за следење на управувачките тела во јавниот сектор, жените сочинуваат: само 18% од органите на управување на регулаторните тела, 48% во управувањето со јавните здравствени установи, 45% во културните институции.
Овие бројки укажуваат на тоа дека дури и во секторите каде жените се доминантни како вработени – како здравството и културата – тие не се пропорционално застапени во управувањето.
Образование и здравство: Жените доминираат, но не водат
Во образованието, жените сочинуваат 66,1% од наставниците во основното, 58,6% во средното и 47,2% во високото образование. Слична е состојбата и во здравството, каде што жените се 78,4% од вработените. Но, колку од нив се декани, директори на клиники или членови на управни одбори? Одговорот е: далеку помалку од мажите.
Оваа вертикална сегрегација – каде жените се присутни на основните нивоа, но ретко напредуваат до врвот – е еден од најголемите предизвици за родовата еднаквост во јавниот сектор.
Политичко учество: Квоти без културна промена
Во политиката, квотите донесоа одреден напредок. Жените сочинуваат 42,5% од пратениците во Собранието, благодарение на законските измени во Изборниот законик од 2002 и 2006 година. Но, во извршната власт, бројките се далеку пониски: само 15% од министрите во Владата формирана во 2024 година се жени.
На локално ниво, состојбата е уште поалармантна – само 2 од 80 општини имаат градоначалнички. Ова укажува на тоа дека квотите, иако корисни, не се доволни ако не се придружени со културна и институционална поддршка.
Пазарот на трудот: Родовиот јаз останува
Стапката на вработеност кај жените во 2022 година изнесувала 39,6%, во споредба со 55,2% кај мажите. Ова е значително под просекот на ЕУ-28, кој изнесува 67,3%. Жените доминираат во секторите образование, здравство и социјална заштита, но се слабо застапени во економските сектори како трговија, транспорт и индустрија – токму таму каде што се носат клучните економски одлуки.
Причини и последици: Културата како невидлива бариера
И покрај напредокот во законодавството, вистинската пречка останува културната. Жените сè уште се гледаат како „природно“ поврзани со грижата, а не со лидерството. Недостигот на менторство, ограничениот пристап до неформални мрежи на моќ и очекувањата за баланс меѓу кариера и семејство ги обесхрабруваат жените да се стремат кон врвни позиции.
го носат товарот на јавниот сектор – тие се мнозинство во образованието, здравството и администрацијата. Но, сè додека не се препознае нивниот потенцијал за лидерство, јавниот сектор ќе остане нецелосен. Време е да се надмине стаклениот таван и да се создаде систем каде што жените не само што работат – туку и водат.
Десет години, осум влади, минимален напредок
Во изминатите десет години, Северна Македонија имала осум влади, вклучувајќи три технички. Во ниту една од нив бројот на министерки не надминал пет. Процентуално, застапеноста на жените се движела од 14% до максимум 31% во однос на ресорните министерства, а уште пониско – од 8% до 20% – кога се зема предвид вкупниот број членови на Владата, вклучувајќи ги министрите без ресор и заменик-претседателите.
Највисоката застапеност е забележана во техничката влада од 2020 година, со пет министерки од вкупно 16 ресорни министерства (31%). Но дури и тогаш, тие сочинувале само 19% од вкупниот владин состав. Во 2024 година, во актуелната Влада, има само три министерки од 20 ресори – што претставува 15% застапеност, или 13% од вкупниот број членови на Владата.
Родовата рамнотежа останува декларативна
Овие бројки се далеку од европските стандарди за родова еднаквост. Современите демократии се стремат кон рамноправна распределба на власта – 50:50 меѓу мажи и жени. Во Шведска, на пример, Владата од 2022 година има 11 министерки од 24 члена (45,8%), иако таму не постојат законски квоти – туку внатрепартиски политики што ја поддржуваат родовата рамнотежа.
Во Албанија, Владата од 2021 година, предводена од премиерот Еди Рама, имаше 12 жени од 17 членови – највисок процент во историјата на земјата. Овие примери покажуваат дека политичката волја и системските политики можат да донесат брзи и суштински промени.
Жените и ресорите: Политика на ограничување
Анализата на ресорите што им биле доверени на жените во изминатата деценија открива уште еден слој на нееднаквост. Жените најчесто биле поставувани на чело на министерства за образование, труд и социјална политика, култура и правда – ресори што традиционално се поврзуваат со „грижа“ и „општествена чувствителност“.
Сосема ретко жена била министерка за внатрешни работи (2014), за одбрана (2020), или – како што е случајот во 2024 – за финансии и енергетика. Министерство за економија не било водено од жена во ниту една влада во последните десет години. Оваа поделба на ресори според родови стереотипи ја ограничува можноста жените да влијаат врз клучните економски и безбедносни политики.
Квоти во парламентот, но не и во Владата
Во парламентот, ситуацијата е подобра – благодарение на квотите во Изборниот законик, воведени во 2002 година и зголемени во 2015 на 40%. Денес, жените сочинуваат 42,5% од пратениците. Но, вакви квоти не постојат за извршната власт. Иако стручната јавност и активистите за родова еднаквост веќе неколку години бараат воведување квоти и за министерски позиции, политичката волја за тоа сè уште недостасува.
Дополнителен проблем е и краткото времетраење на мандатите на жените министерки, заменик-министерки и државни секретарки. Просекот изнесува околу 1,5 година, а има случаи кога мандатот траел само неколку месеци. Ова ја намалува нивната можност за реално влијание и за спроведување на долгорочни политики.
Градоначалнички: Исклучок, не правило
Иако локалното владеење е најблиско до граѓаните и има директно влијание врз нивниот секојдневен живот, жените во Северна Македонија сè уште се речиси невидливи во неговите управувачки структури. Податоците од последната деценија покажуваат алармантно ниска застапеност на жени на функциите градоначалнички и директорки на јавни установи, што ја потврдува длабоката родова нееднаквост на локално ниво.
Во периодот од 2014 до 2024 година, бројот на жени избрани за градоначалнички останува поразително низок. Во мандатот 2014–2016 година, само четири жени раководеле со општини – 5% од вкупно 80. Во следниот изборен циклус (2017–2020), бројката се зголемила на шест, или 8%. Но, во најновиот изборен циклус, избрани се само две градоначалнички – во Град Скопје и Старо Нагоричане – што претставува пад на застапеноста на 3%.
Овој тренд не само што не покажува напредок, туку укажува на регресија. Наместо да се движиме кон родова рамнотежа, локалната власт останува затворена за жените, особено кога станува збор за извршни функции.
Овие бројки не се случајни. Тие се резултат на длабоко вкоренети социо-културни бариери: патријархален менталитет, ограничен пристап до ресурси, недоволна поддршка од политичките партии и отсуство на женски модели во локалното лидерство. Жените често се охрабрувани да се кандидираат за советнички позиции, но не и за градоначалнички – функција што се перципира како „машка“ по природа.
Дополнително, иако бројот на жени кандидати за градоначалници е во пораст, нивната реална шанса за избор останува ниска. Тоа укажува на потребата од системски промени, а не само од зголемена видливост.
Културата без жени на чело
Слична е состојбата и во јавните установи од областа на културата. Во периодот 2014–2024 година, од вкупно 128 институции (театри, библиотеки, културни домови), бројот на директорки се движел од 5 до 9 годишно – или од 3,9% до 7%. Иако во културниот сектор жените се речиси еднакво застапени како и мажите, тие ретко стигнуваат до раководни позиции.
Особено загрижува фактот што по минималното зголемување на бројот на директорки во 2019–2020 година, повторно се бележи пад. Тоа укажува дека напредокот не е стабилен, туку подложен на политички и институционални флуктуации.
Еднаквоста не е бројка, туку култура
Жените не се само гласачи – тие се и лидери, визионери и носители на промени. Локалната власт мора да го препознае и искористи овој потенцијал. Без женско учество, локалната демократија останува половична. Време е да се отвори просторот за жените – не како исклучок, туку како правило.
Родовата еднаквост не се постигнува со статистика, туку со трансформација на вредностите. Македонија има капацитет да го направи тој чекор, но ќе мора да го направи свесно, храбро и системски. Зашто вистинската еднаквост не е само прашање на застапеност, туку на еднаков пристап до моќ, одлуки и визија за иднината.
Зашто, како што покажуваат искуствата од Албанија, Финска и Шведска – кога жените водат, општествата добиваат.
