Корупцијата во Република Северна Македонија не е само правен или политички проблем, тоа е општествена катастрофа која ги кородира темелите на демократијата, економијата и моралот. Иако често се прикажува како индивидуални прекршоци, корупцијата е системска болест која ги уништува институциите и ги поткопува вредностите на општеството.
Kорупцијата е рак-рана што го нагризува општество, уништувајќи ја довербата во институциите, економијата и секојдневниот живот на граѓаните. Од ситни административни злоупотреби до големи политички скандали, оваа појава го поткопува развојот и ја загрозува иднината на државата.
Македонија со години се соочува со корупција која е длабоко вкоренета во сите сфери на општеството. Според извештаите на антикорупциските организации, земјата постојано се наоѓа на ниски позиции во индексите за транспарентност и владеење на правото. Корупцијата не е само проблем на политичките елити – таа се манифестира и во секојдневниот живот на граѓаните. Од плаќање „мито“ за административни услуги до злоупотреба на јавни ресурси, оваа појава создава чувство на неправда и немоќ кај населението.
Корупцијата како главен фактор на миграција
Поранешниот вицепремиер за борба против корупцијата, Љупчо Николовски, истакна дека корупцијата е главната причина зошто повеќе од половина од младата популација ја напушти Северна Македонија во последните 30 години. Тој посочи дека иако се преземени некои чекори за борба против корупцијата, како донесување на закони и формирање на антикорупциски институции, резултатите се уште не се задоволителни.
Според извештајот на Хелсиншкиот комитет, корупцијата и одлучувањето при постоењето на судир на интереси претставуваат феномени кои во значителна мера остануваат неказнети. Перцепцијата на граѓаните е дека борбата против корупцијата не дава задоволителни резултати, а правосудниот систем не е доволно независен и ефективен во санкционирањето на коруптивните дејства.
Корупцијата ја поткопува довербата во институциите
Довербата на граѓаните во институциите е клучна за функционирањето на демократијата. Меѓутоа, корупцијата ја намалува оваа доверба. Во најновиот Индекс на перцепција на корупцијата (CPI) за 2024 година, објавен од меѓународната организација Транспаренси интернешнел, Македонија бележи мал пад во напредокот во борбата против корупцијата, што укажува на предизвиците со кои земјата сè уште се соочува во оваа област.На глобалната ранг-листа од 180 земји, Македонија сега се наоѓа на 88. место, што претставува пад од две позиции во споредба со 2023 година. Во 2024 година, глобалниот просек на индексот е 40 поени, што е намалување од 42 во претходната година, сигнализирајќи тренд на зголемена корупција или стагнација во борбата против неа во многу држави.
И покрај негативните трендови, некои земји успеваат да го задржат ниското ниво на перцепирана корупција. Листата на најдобро рангирани земји предводи Данска (90 поени), која седми пат по ред е на првото место. Зад неа се: Финска (88 поени), Сингапур (84 поени), Нов Зеланд (83 поени), Луксембург, Норвешка и Швајцарија (по 81 поен). На десеттото место се Германија и Канада (75 поени), што ги прави меѓу водечките земји во борбата против корупцијата.
Падот на Македонија на 88. позиција во Индексот на перцепција на корупцијата укажува на тоа дека земјата се соочува со сериозни предизвици во борбата против корупцијата. Додека некои соседни земји прават напредок, Македонија мора да преземе поконкретни реформи и засилени мерки за транспарентност за да го врати довербата во институциите и да ги подобри меѓународните рејтинзи во оваа област.
Корупцијата ја уништува економијата
Корупцијата има сериозни економски последици. Таа создава нефер конкуренција, ја зголемува цената на јавните набавки и ја намалува ефикасноста на јавните услуги. Економските последици од корупцијата се катастрофални. Голем дел од јавните средства завршуваат во приватни џебови наместо да бидат инвестирани во инфраструктура, здравство и образование. Според извештаите, милиони евра годишно се губат поради коруптивни практики во јавните набавки и тендери.
Дополнително, корупцијата ги одвраќа странските инвеститори, кои не сакаат да вложуваат во земја каде што владее непредвидливост и незаконски договори. Ова резултира со намалување на работните места и економска стагнација.
Политичка корупција – уништување на демократијата
Политичката корупција е еден од најголемите проблеми во Македонија. Од злоупотреба на службени позиции до клиентелизам и непотизам, политичките елити често ги користат институциите за лична корист наместо за доброто на граѓаните.
Скандалите со незаконски финансирања, злоупотреба на моќ и манипулација со изборниот процес ја намалуваат довербата на граѓаните во демократијата. Наместо транспарентност и отчетност, јавноста сведочи на прикривање на криминал и неказнивост.
Корупцијата не само што ја уништува економијата и политичкиот систем, туку има и длабоки социјални последици. Граѓаните се чувствуваат беспомошни, бидејќи знаат дека правдата е недостапна за оние кои немаат „врски“.
Младите, разочарани од системот, масовно ја напуштаат земјата во потрага по подобри услови за живот. Ова води кон демографска криза и ослабување на човечкиот капитал, што дополнително го забавува развојот на Македонија.
Трагедијата во дискотеката „Пулс“, каде што загинаа 59 млади животи, е директен резултат на корупцијата и непочитувањето на законите. Објектот немал легална дозвола за работа, а безбедносните стандарди биле целосно игнорирани. Недостатокот на клиника за лекување на изгореници во земјата е уште еден пример за системска негрижа и злоупотреба на јавните ресурси.
Корупцијата во образовниот систем доведува до неправедно доделување на дипломи и позиции, што го поткопува квалитетот на образованието.
Неправилности во јавните набавки за изградба на патишта и објекти резултираат со лоша инфраструктура и загуба на јавни средства.
Како да се бориме против корупцијата?
Борбата против корупцијата бара системски пристап и активна вклученост на граѓаните. Неколку клучни чекори се неопходни за да се намали ова зло. Пред се зголемена транспарентност – јавните институции мора да бидат отчетни и достапни за граѓаните. Засилени санкции, казните за коруптивни дејствија треба да бидат строги и ефикасни. Потребен е граѓански активизам. Секој граѓанин треба да биде дел од борбата против корупцијата преку пријавување неправилности и поддршка на независни медиуми. Неопходни се и реформи во судството. Независно судство е клучно за елиминирање на корупцијата и враќање на довербата во правниот систем.
Корупцијата е најголемата пречка за развојот на Македонија. Додека таа останува присутна во сите сфери на општеството, напредокот ќе биде ограничен, а граѓаните ќе продолжат да живеат во систем кој не ги штити нивните права. Корупцијата не е само проблем на поединци или институции — тоа е проблем на целото општество. Таа ја поткопува правдата, ја уништува економијата и ја намалува довербата во институциите. За да се справиме со овој проблем, потребна е силна политичка волја, независни институции и активна улога на граѓаните. Само така ќе можеме да изградиме општество засновано на правдата и еднаквоста. Со активна граѓанска свест, транспарентност и институционални реформи, Македонија може да се ослободи од корупцијата и да изгради праведно и стабилно општество.
