Колку пари му се потребни на едно семејство за нормално да живее? Дали потрошувачката кошничка треба да покаже колку граѓаните навистина трошат или колку би требало да имаат за да ги задоволат основните потреби? Оваа разлика е суштинска во европскиот пристап кон мерењето на трошоците за живот и во актуелната дебата во Македонија за пресметувањето на потрошувачката кошничка.
Европската Унија не користи една единствена потрошувачка кошничка што пропишува колку евра му се потребни на секое четиричлено семејство. Наместо тоа, европската статистика користи различни инструменти за мерење на инфлацијата, реалната потрошувачка, сиромаштијата и минимално прифатливиот животен стандард.
Токму тука се наоѓа и најважната економска разлика: едно е да се измери колку трошат домаќинствата, а сосема друго колку средства им се потребни за достоинствен живот.
Евростат мери што навистина купуваат граѓаните, но тоа не е мерка за достоинствен живот
Основниот европски инструмент за мерење на инфлацијата е Хармонизираниот индекс на потрошувачките цени (HICP). Преку него Евростат ја следи промената на цените на производите и услугите што ги плаќаат домаќинствата, користејќи усогласени статистички правила.
Во неговата основа е кошничка што опфаќа храна, пијалаци, облека, домување, енергија, превоз, здравство, образование, комуникации, рекреација, угостителски и други услуги.
Но, европската инфлациска кошничка не е список на производи што државата смета дека секој граѓанин мора да ги купи. Таа се темели на структурата на паричната потрошувачка и ги мери промените на цените со соодветни тежини за различните категории.
Тежините се ажурираат секоја година, а од јануари 2026 година се применува новата европска класификација ECOICOP верзија 2 и референтна основа 2025 = 100.
Тоа значи дека зголемување на цената на производ што зазема голем дел од потрошувачката има поголемо влијание врз вкупната инфлација отколку исто толкаво поскапување на производ што домаќинствата ретко го купуваат.
Меѓутоа, ваквиот пристап има важно ограничување. Ако семејството нема доволно приходи за редовно да купува квалитетна храна, да оди на одмор или да одвојува средства за здравствена заштита, намалената потрошувачка не значи дека тие потреби исчезнале.
Статистиката ќе ја регистрира потрошувачката што се остварила, но самиот инфлациски индекс нема да покаже дали семејството живее достоинствено.
Европа има и друга кошничка: Што е потребно за прифатлив живот?
Европската комисија развила и посебен пристап преку таканаречените референтни буџети (Reference Budgets). Нивната цел е да ја утврдат вредноста на кошничка од производи и услуги што се сметаат за неопходни за прифатлив животен стандард.
За разлика од инфлациската кошничка, која ги следи реалните парични расходи и цените, референтниот буџет се обидува да одговори на прашањето што му е потребно на едно домаќинство за соодветно да живее и да учествува во општеството.
При пресметувањето се земаат предвид составот на семејството, неговите животни околности, станбениот статус, превозните потреби и локалните цени. Се користат статистички истражувања, експертски процени и консултации со граѓани.
Оваа кошничка не се ограничува само на физичко преживување. Таа го опфаќа и концептот на социјално учество, односно можноста човек да живее без постојана материјална исклученост.
Сепак, референтните буџети не претставуваат единствена законски задолжителна европска кошничка, ниту Европската комисија пропишува унифициран месечен износ за сите земји членки.
На што се трошат парите во европските домаќинства?
Податоците од истражувањето на буџетите на домаќинствата на Евростат покажуваат дека најголемиот дел од потрошувачката оди на домување, храна и транспорт.
Во истражувањето за 2020 година, за 23 земји членки со расположливи податоци, овие три категории заедно учествувале со 60,6 отсто во вкупната потрошувачка.
Структура на потрошувачката во ЕУ
Извор: Евростат, Household Budget Survey 2020, објавено во март 2023. Ова се удели во потрошувачката, не пропишани износи за минимален живот. Не претставуваат тековна структура за 2026 година.
Поновите податоци за тежините на европскиот инфлациски индекс покажуваат дека во јануари 2025 година храната, домувањето со енергијата и транспортот заедно сочинувале 46,2 отсто од потрошувачката опфатена со HICP. Ова не е директно споредливо со претходните 60,6 отсто, бидејќи се работи за различни статистички инструменти и опфати.
Европскиот пристап ја мери и цената на здравиот живот
Европскиот пристап кон референтните буџети оди подалеку од следењето на купените производи.
Во рамките на проект финансиран од Европската комисија биле развиени споредливи кошнички за здрава исхрана во 26 земји членки. При нивното составување се земале предвид нутритивните препораки, локалните навики во исхраната, количините на храна и потребите за социјално учество.
Ваквата пресметка не прашува само колку леб, месо или зеленчук купува едно домаќинство. Таа утврдува каква исхрана е потребна за задоволување на здравствените потреби, а потоа ја пресметува нејзината цена.
Овој пристап е важен особено за семејствата со ниски приходи. Доколку поради недостиг на пари се купуваат помалку овошје, риба или други хранливи производи, тоа ќе ја намали регистрираната потрошувачка. Но нема да ја намали реалната потреба од тие производи.
Сличен принцип се применува и кај трошоците за домување, здравствена заштита, лична хигиена, облека и одржување социјални контакти.
Домувањето е еден од најголемите тестови за животниот стандард
Европската статистика не ги следи само кириите и трошоците за енергија, туку и колку тие го оптоваруваат семејниот буџет.
Евростат користи посебен показател за прекумерни трошоци за домување. За домаќинство со прекумерен товар се смета она кај кое вкупните трошоци за домување надминуваат 40 отсто од расположливиот доход, по соодветните корекции за станбена помош.
Според изданието на Евростат за животните услови од 2026 година, во 2025 година 7,7 отсто од населението на ЕУ живеело во домаќинства изложени на ваков товар. Во Грција процентот достигнувал 26,4 отсто, а во Данска 23,4 отсто.
Ова покажува зошто при мерењето на животниот стандард не е доволно да се знае само цената на храната. Две семејства со исти приходи можат да имаат сосема различен стандард ако едното живее во сопствен исплатен стан, а другото мора да плаќа висока кирија или станбен кредит.
Македонија: Различни методологии, различни одговори
Во Македонија актуелната дискусија за потрошувачката кошничка се однесува токму на разликата меѓу реално остварената и потребната потрошувачка.
Методологијата што ја претставува Министерството за економија и труд е насочена кон пресметување на просечната потрошувачка врз основа на официјалните статистички податоци и структурата на реалните расходи на домаќинствата.
Од друга страна, синдикалната минимална кошница има различна цел: да процени колку средства се потребни за покривање на определени животни потреби на едно домаќинство.
И двата пристапа можат да бидат корисни, но не мерат ист економски поим.
| Прашање | Просечна потрошувачка | Референтна кошничка |
|---|---|---|
| Што мери? | Остварени расходи | Потребни производи и услуги |
| Основа | Статистички податоци | Дефиниран животен стандард и цени |
| Главна цел | Структура и ниво на потрошувачка | Достапност на соодветен животен стандард |
| Ограничување | Не ги открива сите незадоволени потреби | Зависи од нормативните критериуми и претпоставките |
Европското искуство покажува дека не е неопходно едната методологија да ја исклучува другата. Напротив, тие даваат различни информации што се потребни за економската и социјалната политика.
Просечната потрошувачка е важна за разбирање на навиките и економското однесување на домаќинствата, додека референтната кошничка е инструмент за процена на соодветноста на приходите и социјалната заштита.
Што всушност покажува европската потрошувачка кошничка?
Еден конкретен пример доаѓа од Грција, каде националната статистичка служба во септември 2026 година ги објави резултатите од истражувањето за потрошувачката во 2025 година.
Просечното грчко домаќинство трошело 1.820,20 евра месечно, од кои 20,4 отсто биле наменети за храна и безалкохолни пијалаци, 14,7 отсто за домување и 13,6 отсто за транспорт.
Ова е конкретна национална просечна потрошувачка, а не минималната кошничка што би му била неопходна на секое семејство. Токму затоа не може директно да се спореди со македонска синдикална кошничка за претпоставено четиричлено домаќинство без претходно да се усогласат составот на домаќинството, опфатот и методологијата.
Кошничката не треба да биде само статистичка бројка
Најважната поука од европската пракса е дека инфлацијата, потрошувачката и животниот стандард мора да се анализираат одделно, но заедно.
Една држава може да има релативно умерена инфлација, а сепак значителен дел од населението да нема доволно средства за квалитетна исхрана, соодветно домување или редовно задоволување на здравствените потреби.
Исто така, растот на платите не гарантира автоматско подобрување на животниот стандард ако истовремено се зголемуваат трошоците за домување, храна, образование и енергија.
За Македонија, затоа, вистинското прашање не е само која потрошувачка кошничка ќе биде официјално објавена, туку дали преку неа може веродостојно да се процени економската состојба на домаќинствата.
Потребни се податоци и за реалната потрошувачка и за цената на основните животни потреби, со посебно внимание на разликите меѓу регионите, приходните групи и станбениот статус.
Европскиот пристап покажува дека реално потрошените пари не се исто што и парите потребни за пристоен живот. Ако семејството не може да си дозволи одреден производ или услуга, тоа не значи дека трошокот е непотребен, туку дека потребата можеби останува незадоволена.
Токму ова е разликата што треба да биде во центарот на секоја сериозна расправа за потрошувачката кошничка, платите и животниот стандард во Македонија.
