Еколошките здруженија предупредуваат на опасности за здравјето, водата и земјоделството, инвеститорите ветуваат работни места и економски развој, а институциите сè уште немаат убедлив одговор како да ги усогласат овие интереси. Дали земјата ризикува да пропушти голема економска можност или токму отпорот кон рудниците е предупредување дека развојот не смее да се гради по секоја цена?

Европа повторно го открива стратешкото значење на рударството. Во време кога светските економии се натпреваруваат за пристап до минералите неопходни за новите технологии, автомобилската индустрија, енергетиката и одбраната, Брисел испраќа јасна порака: без сопствени суровини нема вистинска индустриска независност.

На 9 октомври Европската комисија одобри 46 нови стратешки проекти за критични минерални суровини во 16 земји членки, со очекувани инвестиции од околу 21,1 милијарда евра. Дури 19 проекти го вклучуваат бакарот, метал кој станува сè поважен за европската индустриска иднина.

Проектите опфаќаат осум инвестиции во ископување, 11 во преработка, 19 во рециклирање и уште осум интегрирани проекти што поврзуваат повеќе фази од производството. Европа сака до 2030 година да обезбедува најмалку 10 проценти од своите потреби за стратешки суровини преку домашен ископ, 40 проценти преку преработка и 25 проценти преку рециклирање.

И додека европските земји забрзано бараат начини да отворат нови рудници и да ја намалат зависноста од увозот, во Македонија прашањето за рударството останува длабоко поделено.

Од една страна се економските аргументи за нови инвестиции, искористување на природните ресурси и создавање работни места. Од другата се еколошките организации и локалните жители кои со години предупредуваат дека погрешните одлуки можат трајно да ја уништат животната средина и традиционалното земјоделско производство.

Но суштинскиот проблем е што дебатата ретко се води врз основа на целосни, јавно достапни и независно проверени податоци.

Од Бучим и Саса до Иловица – земја со рударска традиција, но и со недоверба

Македонија не е земја без рударско искуство. Напротив, рударството со децении е дел од нејзината индустриска структура.

Рудникот „Бучим“ кај Радовиш и поврзаниот проект „Боров Дол“ се значајни за производството на бакар, додека „Саса“ во Македонска Каменица е еден од најпознатите производители на олово и цинк. Рударска традиција имаат и Пробиштип, Крива Паланка и други средини во кои цели генерации се економски поврзани со експлоатацијата на минерални суровини.

Овие рудници претставуваат дел од домашното производство и извозот и обезбедуваат вработувања во средини каде што алтернативните индустриски можности често се ограничени.

Но постоењето рударска индустрија не значи дека јавноста треба безусловно да прифаќа нови проекти.

Искуствата со загадувањето, управувањето со јаловиштата, влијанието врз водните ресурси и наследените еколошки проблеми создаваат недоверба, особено во средини каде што земјоделството е основен извор на приходи.

Токму затоа новите рударски проекти не можат да се оценуваат само преку вредноста на инвестицијата или бројот на најавените вработувања. Важни се и локацијата, технологијата, потребите за вода, управувањето со отпадот и долгорочните последици по локалната економија.

Најдобар пример за спротивставените позиции е проектот „Иловица-Штука“, кој повеќе од една деценија предизвикува протести, политички конфликти и правни спорови.

Девет еколошки здруженија бараат поништување на концесиите – отпорот не стивнува

Последниот развој на случувањата околу „Иловица-Штука“ покажува колку длабока е недовербата меѓу дел од граѓаните, инвеститорот и државните институции.

Девет еколошки организации од Југоисточниот регион и други делови од Македонија побараа Владата трајно да ги поништи концесиите за проектот. Меѓу нив се „Здрава Котлина“, „Еко Долина“, „Спас за Струмичка Котлина“, „Ја штитам Беласица“, „Младите на Штука и Иловица“, „Спас за Гевгелија“, „Changemakers 4 All“, „Спас за Прилеп“ и „Зелена народна стража“.

Нивното барање е јасно: концесиите да се поништат, а не повторно да се враќаат низ административни постапки. Во септември тие поставија рок до 29 септември и предупредија на пошироки граѓански протести доколку не се постапи по барањата.

Активистите сметаат дека отворањето голем рудник во близина на една од најзначајните земјоделски области во Македонија претставува ризик што не може да се оправда само со економските придобивки.

Нивните стравувања се однесуваат на можноста за загадување на водите, влијанието врз почвата, управувањето со рударскиот отпад и долгорочните последици за производството на храна.

За земјоделците во Струмичко, природните ресурси не се само еколошко прашање, туку директен економски интерес. Земјиштето, водата и квалитетот на земјоделските производи се основата врз која со генерации се гради локалната економија.

Затоа нивните аргументи не можат едноставно да се отфрлат како противење на инвестициите. Но истовремено, загриженоста мора да се разгледува преку конкретни научни анализи, наместо секој потенцијален ризик однапред да се претставува како неизбежна последица.

„И Здравје и Работа“ со спротивен став: Зошто да се откажеме од инвестиции и работни места?

Наспроти организациите што бараат целосно запирање на проектот, локалната иницијатива „И Здравје и Работа“ застапува поинаква позиција.

Од иницијативата сметаат дека рударството не треба однапред да се отфрла како развојна можност, особено кога современите технологии и европските стандарди можат да бидат основа за процена на влијанието врз животната средина.

Тие го гледаат проектот „Иловица-Штука“ како потенцијална можност за нови вработувања, ангажирање домашни компании и создавање економска перспектива за младите луѓе кои го напуштаат регионот.

Според инвеститорските процени, проектот би можел да обезбеди над 500 директни и околу 2.700 индиректни работни места. Но конечната економска корист ќе зависи од реализацијата, висината на платите, домашните набавки, јавните приходи и трошоците за заштита на животната средина.

Токму тука се судираат двата пристапа.

Едната страна смета дека земјоделскиот карактер на регионот е неспоив со планираниот рудник, додека другата тврди дека земјоделството и современото рударство можат да функционираат паралелно доколку се исполнат строгите стандарди.

Но дали тоа е навистина возможно на конкретната локација, не може да се утврди со соопштенија, политички изјави или протести. Потребни се независни експертски анализи чии заклучоци ќе бидат јавно достапни и проверливи.

Во спротивно, јавноста ќе продолжи да слуша две спротивставени вистини, без доволно доверба во институциите што треба да ја донесат конечната одлука.

Европа не се откажува од рудниците, но бара контрола и одговорност

Во европската рударска политика нема едноставна поделба на економски развој и заштита на животната средина.

Грција го развива проектот за бакар и злато „Скуриес“, Шведска има планови за рудникот „Вискарија“, додека во Шпанија, Финска и Полска се развиваат други капацитети за експлоатација на бакар. Истовремено се инвестира во преработка и рециклирање, со цел што поголем дел од вредноста да останува во европската економија.

Но европскиот стратешки статус не значи автоматска дозвола за работа. Проектите и понатаму подлежат на еколошки и други законски постапки.

Тоа е особено важна порака за Македонија.

Државата не мора да ги прифати сите рударски проекти за да има развојна стратегија, но не може ниту да ја гради економската политика врз претпоставката дека сите нови рудници се неприфатливи.

Потребно е да се направи разлика меѓу проекти што можат да исполнат високи еколошки стандарди и проекти кај кои ризиците се премногу големи или не можат доволно сигурно да се контролираат.

Македонија има усвоена Стратегија за минерални суровини 2026–2046, а најавените законски решенија треба дополнително да го уредат секторот. Сепак, вистинскиот тест ќе биде дали институциите ќе обезбедат независни процени, транспарентни процедури и ефикасен надзор.

Рударството не смее да биде само ископување и извоз на руда

Постои уште една димензија што речиси исчезнува од расправата за рудниците – колкав дел од економската вредност навистина ќе остане во Македонија.

Доколку државата се задоволи само со концесиски надоместоци и ограничен број работни места, минералното богатство нема целосно да го искористи својот развоен потенцијал.

Современата европска политика оди подалеку: таа ги поврзува рудниците со преработувачката индустрија, металургијата, машинството, производството на електрични компоненти и технолошкиот развој.

За Македонија ова отвора можност да ја промени структурата на економијата, која сè уште во голема мера се соочува со ниска додадена вредност, недостиг од квалификувани кадри и недоволна поврзаност меѓу индустриските сектори.

Но рударството носи и трошоци што мора да бидат пресметани. Еколошките последици, санацијата, влијанието врз постојните земјоделски активности и можната загуба на други економски можности мора да влезат во истата пресметка со инвестициите и новите работни места.

Само така граѓаните ќе можат да проценат дали конкретен проект навистина носи нето економска корист.

Наместо вечна битка меѓу инвеститорите и екологистите – потребни се одлуки засновани на докази

Случајот „Иловица-Штука“ открива проблем што е поголем од еден рудник.

Кога девет еколошки организации со години бараат поништување на концесиите, кога други граѓански иницијативи бараат инвестиции, а инвеститорот и институциите се соочуваат со долги правни и административни постапки, станува јасно дека проблемот не е само во различните ставови, туку и во недостигот на доверба во процесот на одлучување.

Еколошките здруженија имаат право да протестираат и да бараат заштита на природните ресурси. Инвеститорите имаат право нивните проекти да бидат оценувани според законите и објективни критериуми. А граѓаните имаат право да знаат какви последици носи секоја одлука.

Одговорноста на државата е да ги обезбеди тие услови.

Тоа подразбира јавни студии за влијанието врз животната средина, независна проверка на податоците, транспарентни концесиски постапки, реални финансиски гаранции за санација и јасна пресметка на економските придобивки.

Без тоа, секоја нова инвестиција ќе отвора стари конфликти, а секој протест ќе ја продлабочува поделбата меѓу оние што бараат економски развој и оние што стравуваат за својата животна средина.

Европа веќе го препозна бакарот како дел од својата индустриска иднина. Македонија треба да одлучи како ќе ги искористи сопствените ресурси, но и како ќе ги заштити луѓето што живеат во близина на нив.

Бидејќи вистинскиот развој не се мери само со бројот на отворени рудници, ниту со бројот на блокирани инвестиции.

Се мери со тоа колку економијата напредува, колку работни места се создаваат, колку природата останува заштитена и дали граѓаните имаат доверба дека одлуките се носат во нивен интерес.

Македонија не треба да избира меѓу рудници по секоја цена и забрана за секој нов проект. Треба да изгради систем во кој ќе се отвораат само оние рудници за кои независно ќе се докаже дека се економски оправдани, законски издржани и еколошки прифатливи.

Во спротивно, минералното богатство ќе остане причина за поделби, наместо можност за развој.