Човечкиот мозок не се развива и не старее рамномерно. Ново истражување откри четири значајни пресвртни точки во начинот на кој се организираат неговите нервни врски – приближно на 9, 32, 66 и 83 години. Овие точки го делат животот на пет поголеми периоди во развојот на мозочната мрежа, покажува студијата објавена во списанието Nature Communications.

Најголемата промена е забележана околу 32. година, но тоа не значи дека човекот до тој момент е „психолошки адолесцент“ или дека мозокот на 32. роденден одеднаш преминува во нова фаза. Станува збор за просечна возраст на која се менува насоката на развојот на структурната мрежа на мозокот – системот од нервни врски преку кои различните делови на мозокот комуницираат.

„Не тврдиме дека луѓето во доцните дваесетти се однесуваат како тинејџери, ниту дека нивниот мозок изгледа како мозок на тинејџер. Станува збор за образец на промена“, објаснува Алекса Мусли од Универзитетот во Кембриџ, која го предводела истражувањето.

Мозокот како огромна сообраќајна мрежа

Научниците го споредуваат мозокот со град. Одделните делови би биле населби, додека нервните влакна се патиштата што ги поврзуваат. Некои врски овозможуваат локална комуникација, а други овозможуваат брз пренос на информации меѓу оддалечени делови. Истражувачите следеле колку ефикасно информациите се движат низ целата мрежа, колку мозочните региони се организирани во специјализирани целини и кои области функционираат како клучни комуникациски центри.

Како ги откриле четирите пресвртни точки?

Истражувачите анализирале податоци од девет големи бази на снимки на мозокот, со вкупно 4.216 лица на возраст од раѓање до 90 години. Главната анализа опфатила 3.802 здрави невротипични учесници.

Користена била дифузиска магнетна резонанца, техника која го следи движењето на молекулите на водата низ мозочното ткиво. Бидејќи водата полесно се движи долж нервните влакна отколку попречно на нив, научниците можат да ја проценат структурата на големите снопови нервни влакна и да направат карта на мозочните врски.

Истражувачите анализирале 12 карактеристики на мозочната мрежа, а потоа со компјутерски метод ги намалиле сложените податоци на помал број димензии. По стотици анализи, најчестите точки во кои развојната траекторија ја менувала насоката биле околу 9, 32, 66 и 83 години.

Од детството до раните триесетти

Во првите години од животот мозокот создава огромен број синапси, места преку кои нервните клетки разменуваат сигнали. Потоа започнува процесот на синаптичко кастрење: почесто користените врски се зајакнуваат, додека оние што се користат помалку постепено се отстрануваат. Така мозокот од многу густа мрежа постепено создава поефикасни и поспецијализирани системи.

Пресвртната точка околу деветтата година приближно се совпаѓа со забрзувањето на одредени когнитивни и хормонални промени и со почетокот на пубертетот. Сепак, студијата не докажува дека пубертетот ја предизвикува оваа промена во мозочната мрежа. Од деветтата до 32. година, врските меѓу оддалечените делови на мозокот стануваат поефикасни, а комуникацијата низ целата мрежа станува поинтегрирана.

Белата мозочна маса продолжува да созрева, а патиштата по кои се пренесуваат информациите стануваат поефикасни. Токму во овој период е забележана најголемата од четирите пресвртни точки.

По 32. година – побавни промени

По 32. година следува најдолгиот и релативно најстабилниот период. Промените не престануваат, но стануваат побавни. Вкупната интеграција на мозочната мрежа постепено се намалува, додека различните региони сè повеќе се организираат во специјализирани целини.

Тоа, сепак, не значи дека интелигенцијата, личноста или сите когнитивни способности достигнуваат врв токму на 32 години. Истражувањето не ги мерело интелигенцијата, личноста или секојдневното однесување, туку структурната организација на мозочните врски.

Што се случува по 66. година?

Околу 66. година започнува фаза на поизразено стареење на мозочната мрежа. Врските во белата мозочна маса постепено ослабуваат, а мрежата станува помодуларна. Тоа значи дека одделните области остануваат добро поврзани во рамките на своите локални системи, но имаат помалку врски со други системи.

По околу 83. година, врските меѓу големите мозочни области дополнително ослабуваат, а мозокот повеќе се потпира на помал број важни комуникациски центри. Овој резултат, сепак, треба да се толкува со особено внимание бидејќи во најстарата група имало само 93 учесници.

Зошто резултатите се важни?

Невронаучникот и професор на Медицинскиот факултет во Загреб, Среќко Гајовиќ, смета дека една од најголемите предности на истражувањето е големиот број испитаници и користењето сложена магнетна резонанца за прикажување на нервните врски.

Според него, комбинирањето на девет независни и јавно достапни бази овозможило да се добие исклучително широка слика за промените низ целиот човечки живот.

Сепак, тој предупредува дека возраста на идентификуваните пресвртни точки е изненадувачка и дека причините за нив допрва треба да се објаснат.

Важно ограничување: не се следеле истите луѓе

Еден од главните недостатоци на истражувањето е тоа што било пресечно, а не лонгитудинално. Тоа значи дека научниците не ги следеле истите луѓе од детството до староста. Наместо тоа, споредувале луѓе од различни возрасни групи. Затоа дел од разликите може да се должат на генерациски фактори, а не нужно на промените што секој поединец ги поминува во текот на животот.

Ограничувањето е особено важно кај најстарите возрасни групи, каде што бројот на испитаници бил релативно мал. И покрај тоа, студијата покажува нешто важно: развојот и стареењето на мозокот не се линеарен процес. Неговата внатрешна мрежа минува низ периоди на забрзани промени и периоди на релативна стабилност – а научниците сега имаат четири нови точки околу кои можат подетално да го истражуваат тој процес.