На 27 август се одбележува Светскиот ден на езерата. Датумот е нов до тој степен што денешното одбележување е дури второто во историјата, Генералното собрание на Обединетите нации го прогласи дури на 12 декември 2024 година, со консензус, по предлог поднесен од над педесет влади, предводени од Индонезија. Малку земји во Европа имаат толку силна причина да го одбележат како Македонија и малку имаат толку неудобни бројки да ги стават на маса на овој ден.

Зошто токму 27 август?

Датумот не е случајно избран. Тој го носи споменот на првата Светска конференција за езера, одржана во 1984 година во префектурата Шига во Јапонија, дом на најголемото јапонско слатководно езеро, Бива. Тој собир прв ги собра на едно место научниците и локалните заедници околу прашањето како воопшто да се управува со езеро.

Иницијативата за меѓународен ден беше поднесена на Конференцијата на ОН за вода во 2023 година, поддржана на Светскиот форум за вода во Бали во 2024 година, и конечно усвоена со резолуција во декември истата година.

Пораката на Обединетите нации е формулирана кратко, езерата не се само вода. Тие се извор на вода за пиење, темел на земјоделството и индустријата, живеалиште за илјадници видови, регулатор на климата и, како што стои во официјалниот текст, стражари на климатските промени. Тие први покажуваат што се случува, пред промената да стане видлива на друго место.

Светот: половина од езерата се повлекуваат

Езерата и акумулациите сочинуваат 87 отсто од целата слатка вода на Земјата, иако покриваат само околу 3 отсто од нејзината површина. Тие обезбедуваат 90 отсто од површинската слатка вода во светот и, заедно со реките што ги хранат, ги издржуваат животите на десетици милиони луѓе. А потоа доаѓаат бројките што ја објаснуваат целата загриженост.

Според сателитска анализа што опфати речиси две илјади големи езера и акумулации низ три децении набљудување, над половина од најголемите светски езера се намалиле од деведесеттите години наваму. Проценката е дека околу 36 отсто од таа загуба се должи директно на климатските промени, а комбинацијата од клима и човечка потрошувачка објаснува меѓу 47 и 65 отсто.

Извештај на Програмата на ОН за животна средина и на UN-Water од 2024 година утврди дека површинските водни тела се намалуваат или целосно исчезнуваат во 364 сливови ширум светот. Во тие подрачја живеат приближно 93,1 милиони луѓе. Ширум светот, околу две милијарди луѓе живеат во сливови на големи езера што губат вода.

Квалитетот следи иста траекторија. Програмата на ОН следи четири илјади големи езера. Од нив, над една четвртина стануваат сè потурбидни, односно позамачкани, а речиси 15 отсто бележат пораст на органска материја, двата класични показатели за загадување од градови, фарми и фабрики.

Езера што веќе ги нема…

Аралското Море во Централна Азија, некогаш четврто по големина копнено водно тело во светот, се намалило од 67.000 квадратни километри во 1960 година на околу 6.000 во 2020 година, откако реките што го хранеле биле пренасочени за наводнување. Колапсот уништи десетици илјади работни места во риболовот и претвори огромно подрачје во токсични солени рамнини.

Езерото Чад во Западна Африка изгубило околу 90 отсто од својата површина во последните шест децении. Од него зависат над 30 милиони луѓе во четири соседни земји, а неговото повлекување се посочува како еден од факторите за конфликтите и гладот во регионот Сахел.

Езерото Поопо во Боливија, некогаш второ по големина во земјата, целосно пресушило во декември 2015 година. Езерото Урмија во Иран изгубило околу 90 отсто од површината.

Според Институтот за политика на Земјата, повеќе од половина од околу пет милиони езера во светот денес се сметаат за загрозени.

Причините се секаде исти шест: наводнување, кое одзема околу 70 отсто од целата слатка вода што човештвото ја користи; климатски промени што ги намалуваат врнежите и го забрзуваат испарувањето; брани што го запираат речниот тек; индустриско загадување; урбано ширење; и црпење на подземните води што ги хранат езерата одоздола. Клучното во сите нив, како што забележуваат научниците, е дека езерата не исчезнуваат преку ноќ. Тие се повлекуваат со децении, тивко, и кога промената конечно стане видлива, обично веќе е неповратна.

Колку езера всушност има Македонија?

Одговорот изненадува повеќето луѓе. Земјава има над 160 езера. Од нив, повеќе од 50 се настанати по природен пат, а околу 120 се вештачки акумулации. Застапени се речиси сите типови што воопшто постојат ,тектонски, глацијални, карстни, урнисни, крајбрежно-изворски и органогени.

Вкупната водна површина на земјата изнесува околу 598,5 квадратни километри, односно 2,3 отсто од целата територија. Од таа површина, трите големи природни езера сами зафаќаат 482,9 квадратни километри, или над 80 отсто. Сите останати езера заедно, и природни и вештачки, зафаќаат 84,5 квадратни километри. Со други зборови, кога зборуваме за вода во Македонија, во огромна мера зборуваме за три езера.

Најдлабоко, највисоко, најстаро

Меѓу малку познатите податоци се и екстремите. Најниското планинско езеро е Локув на планината Дешат, на 1.565 метри надморска височина. Највисокото е Голем Кораб, на планината Кораб, на 2.470 метри. Најголемото ледничко езеро е Боговинското. А над сите нив стои еден податок со кој малку земји во светот можат да се споредат.

Охридско: најстаро во Европа и на чекор од црвената листа

Охридското Езеро е најстарото езеро во Европа и меѓу најстарите на планетата неговата старост се проценува на милиони години. Токму затоа во него преживеале видови што не постојат никаде на друго место, поради што од биолошки аспект се смета за најзначајниот стагнантен воден екосистем на континентот. Тоа е и причината зошто она што му се случува денес е сериозно.

На 13 јули 2026 година, Центарот за светско наследство на УНЕСКО објави документ во кој предлага Охридскиот Регион да биде впишан на Листата на светско наследство во опасност, најсериозното предупредување што организацијата воопшто може да го издаде.

Забелешките се конкретни. Дивоградби, меѓу кои се посочуваат хотелот во Лагадин и комплексот Горица 3. Доцнење на проектите за колекторскиот систем. Нерешени проблеми со отпадните води во Струга. И една забелешка што е потешка од сите, дека системот за заштита не функционира како целина. Институции, стратегии и планови постојат, но не донеле трајна промена.

Извештајот на Институтот за јавно здравје од јули оваа година го потврдува истото од друга страна. Водата од Охридското Езеро, земена во периодот од 20 мај до 24 јуни 2026 година, ги исполнува законските барања и се класифицира во прва класа освен на мерното место Грашница, кај испуст на атмосферска вода. Но истиот извештај наведува дека закана и понатаму се фекалните води, септичките јами и неисправната канализација.

Тоа значи дека езерото сè уште е безбедно за капење, но изворите на загадување остануваат недопрени.

Постои и една реченица од научниците што вреди да се памети. Според истражувачи што со децении работат на терен, зелената алга што денес покрива камења по кои пред дваесет години немало ништо е директен показател за присуство на комунални отпадни води. А според нивните проценки, на Охридското Езеро би му требале околу илјада години да се врати во состојбата пред загадувањето.

Преспанско: езеро што се повлекува веќе половина век

Второто езеро има сосема поинаква болест. Тоа не се загадува само, тоа физички исчезнува. Според анализа спроведена оваа година во рамки на проектот ПреспаНет, објавена од Македонското еколошко друштво заедно со партнери од Албанија и Грција, а базирана на над 120 научни документи, Големото Преспанско Езеро доживеало значително опаѓање кон крајот на дваесеттиот век, а трендот продолжува и денес.

Причините, според истиот преглед, се комбинација од намалени врнежи и климатска варијабилност како доминантен фактор, плус зафаќање вода за наводнување, за кое нема сигурна квантификација. Официјалните податоци за зафатената вода, се наведува, веројатно прикажуваат пониска вредност од реалната. Извештајот е категоричен и за нешто друго. За две често повторувани објаснувања дека езерото истекува поради тектонска активност или поради работењето на браната „Кула“, нема убедливи научни докази.

Она што дополнително го комплицира случајот е тоа што Преспа не е изолирано езеро. Водата од него подземно тече кон Охридското Езеро, низ карстните формации на планината Галичица, и излегува од другата страна во вид на силни извори. Точната количина што поминува низ таа врска сè уште не е прецизно измерена. Значи, две од трите наши најголеми езера се физички поврзани, а не знаеме со сигурност колку вода тече меѓу нив.

Најголемиот проблем, според истиот извештај, не е дури ни научен. Тој е институционален. Трите земји што го делат сливот имаат различни правни рамки, различни системи на мониторинг, а не постои заедничка база на податоци ниту стабилен трилатерален механизам за одлучување.

Дојранско: под минимумот, се полни со пумпи

Третото езеро е најмало од трите тектонски, и најдиректно зависно од човечка интервенција за да преживее. Според податоците на Управата за хидрометеоролошки работи, нивото на Дојранското Езеро изнесува 145,26 метри надморска височина – речиси еден метар под договорениот минимум од 146,13 метри, утврден со билатерален договор со Грција, бидејќи и ова езеро е прекуграничен ресурс.

По пауза од шест месеци, хидросистемот „Ѓавато“ во Богданци неодамна повторно почна да го полни езерото, испумпувајќи 200 литри вода во секунда. Кон тоа се додава и вториот проблем. Според извештајот на Институтот за јавно здравје, главни закани за Дојранско се пестицидите и отпадните води. Институтот бара координиран пристап со грчката страна за идентификување на изворите на загадување.

Со други зборови, езеро што не може само да се одржи и кое истовремено прима хемикалии од две држави.

Заедничкото кај трите

Три езера, три различни дијагнози Охридско се загадува, Преспанско се повлекува, Дојранско зависи од пумпи. Но сите три делат две работи. Прво, сите три се прекугранични. Охридското го делиме со Албанија, Преспанското со Албанија и Грција, Дојранското со Грција. Ниту едно од нив не може да се спаси со одлука донесена само во Скопје.

Второ, кај сите три главниот проблем не е недостиг на наука, туку недостиг на координација. Тоа е и главниот заклучок на анализата за Преспа, и главната забелешка на УНЕСКО за Охрид, и барањето на ИЈЗ за Дојран.

А другите сто и педесет?

Она што речиси целосно останува надвор од јавниот разговор се преостанатите езера. Над сто и педесет водни тела, од кои околу 120 вештачки акумулации, за кои во јавноста ретко постои каква било информација за состојбата. Помалите природни езера, главно глацијални, зафаќаат површина од само 0,58 квадратни километри занемарлива бројка на карта, но значајна за биодиверзитетот на високопланинските подрачја. Тие практично не се предмет на редовен мониторинг.

Она што денешниот ден го бара

Македонија влегува во вториот по ред Светски ден на езерата со три природни езера кои сите се во некој вид криза, со сто и педесет други за кои речиси ништо не се знае, и со факт дека над 80 отсто од целата водна површина на државата зависи од договори со три соседни земји. Аралското Море, Чад и Поопо не исчезнаа преку ноќ. Тие се повлекуваа со децении, додека некој гледаше и мереше, но никој не постапуваше доволно брзо.

Она што денешниот ден го бара не е прослава. Тоа е признание дека езерата се, како што стои во текстот на самата резолуција, стражари. Тие први покажуваат што доаѓа. И трите наши веќе покажуваат.