Денес, 13 октомври, се одбележува Меѓународниот ден на скептиците, неформален ден посветен на критичкото размислување. Тоа е повод да се запрашаме колку здрав скептицизам практикуваме на социјалните мрежи. Според истражувањето на Институтот за комуникациски студии, 49 отсто од граѓаните во Македонија се сомневаат во сè што се објавува, но 31 отсто никогаш не проверуваат кој ја објавил веста.

Денот на скептиците нема ни основач ни фиксен датум

Меѓународниот ден на скептиците не е поврзан со одредена организација или историски настан. Некои го одбележуваат на 13 јануари, други на 13 октомври, а трети на првиот петок 13-ти во годината. Блогерите што пишуваат за него често забележуваат дека тоа е најсоодветната можна шега за ден посветен на сомнежот.

Суштината е едноставна: тврдењето се прифаќа откако ќе се провери, а не затоа што е кажано гласно или споделено илјада пати.

Половина од граѓаните се сомневаат во сè, но ретко проверуваат

Институтот за комуникациски студии го спровел истражувањето во рамките на проектот „Користи факти“, на примерок од 1.142 полнолетни граѓани, во јуни и јули 2024 година. Наодите покажуваат противречна слика.

• 49 отсто велат дека се сомневаат во сè што се објавува, а само 15 отсто целосно им веруваат на медиумите.
• 36 отсто претпоставуваат дека нешто е веродостојно затоа што е објавено. Во 2022 година овој процент изнесувал 14.
• 31 отсто никогаш не проверуваат кој ја објавил веста, а 40 отсто никогаш не проверуваат дали текстот е потпишан.
• 29 отсто се сигурни дека секогаш препознаваат лажна вест, 44 отсто велат „понекогаш“, а 8 отсто признаваат дека не можат да ја препознаат.
• 11 отсто често споделувале информација што подоцна се покажала како неточна, а 53 отсто го правеле тоа понекогаш.

Мажите се посамоуверени. Дека секогаш препознаваат дезинформација тврдат 34 отсто од мажите и 23 отсто од жените, но мажите почесто признаваат дека споделиле неточна вест – 13 наспроти 8 отсто. Речиси половина од испитаниците, односно 48 отсто, забележале најмногу неточни информации во внатрешната политика.

Македонија е на дното на европската листа за отпорност на лажни вести

Индексот на медиумска писменост на Институтот „Отворено општество“ од Софија ја мери отпорноста на општествата кон дезинформации преку слободата на медиумите, образованието и довербата меѓу луѓето. Во изданието од 2021 година, Македонија беше последна меѓу 35 европски земји. Во 2018 година земјата имаше најнизок резултат по читачка писменост (352 поени) и најниско ниво на меѓучовечка доверба (3,7 од 10) меѓу сите опфатени земји.

Во индексот за 2023 година, кој опфаќа 41 земја, Македонија остана во петтата, најранлива група, заедно со Албанија, Босна и Херцеговина, Косово и Грузија. Последното тестирање ПИСА од 2022 година ја рангираше земјата на 71. место од вкупно 81 земја според читачката писменост, според податоците на ОЕЦД.

Фондацијата „Метаморфозис“, во истражувањето објавено во март 2026 година, наведува дека во 2025 година, покрај проруските наративи, се засилиле и дезинформациите против ЕУ и НАТО, манипулативните содржини за изборите, здравјето и вештачката интелигенција.

Светот се соочува со истиот проблем: 58 отсто не знаат што е вистина

Дигиталниот извештај за вести за 2025 година на Институтот „Ројтерс“, базиран на анкета спроведена меѓу речиси 100.000 луѓе во 48 земји, покажува дека 58 отсто од испитаниците се загрижени дали можат да ја разликуваат вистината од лагата во онлајн-вестите. Како најголема закана, испитаниците ги посочуваат онлајн-инфлуенсерите и домашните политичари, со по 47 отсто.

Видеото станува еден од главните канали за информирање. Уделот на луѓето што гледаат видеосодржини на социјалните мрежи за да се информираат пораснал од 52 отсто во 2020 на 65 отсто во 2025 година. Четботови со вештачка интелигенција за информирање користат 7 отсто од испитаниците на неделно ниво, а кај помладите од 25 години уделот изнесува 15 отсто.

Лагата патува побрзо од вистината

Истражувачите од МИТ, во студија објавена во списанието „Сајенс“ во 2018 година, анализирале околу 126.000 приказни споделени на Твитер. Лажните вести имале 70 отсто поголема веројатност да бидат споделени од вистинитите и стигнувале до публиката значително побрзо.

Скопје го почувствува тоа во септември 2016 година. По серијата земјотреси, кога околу 100 луѓе беа повредени бегајќи од домовите, на Фејсбук кружеше објава од самопрогласен исцелител дека градот ќе се тресе 15 пати. Објавата била дополнително датирана за да изгледа како да е напишана ден пред потресите. Додека институциите доцнеа со информациите, социјалните мрежи се претворија во фабрика за гласини.

Пет проверки пред да кликнете на „Сподели“

Застанете кога ќе се налутите или исплашите. Содржините што предизвикуваат силни емоции најбрзо се шират. Тоа е првиот знак дека треба да направите пауза.

Проверете кој ја објавува информацијата. Дали медиумот има импресум, уредник и адреса? Анонимен портал без потпишани автори е причина за претпазливост.

Пребарајте ја веста на друго место. Новинарите ја нарекуваат оваа техника „латерално читање“. Ако ниту еден кредибилен медиум не ја пренел веста, постои причина да се посомневате во нејзината точност.

Проверете го датумот и фотографијата. Старите фотографии често се користат надвор од контекстот во кој настанале. Обратното пребарување слики преку Гугл Ленс или ТинАј може да покаже каде фотографијата првпат се појавила.

Побарајте го оригиналниот документ. Ако се цитираат студија, закон или изјава, побарајте ги во оригинал. Многу дезинформации се засноваат на вистински документи чии наоди се извадени од контекст или искривени.

Сомнежот без проверка лесно станува недоверба во сè

Скептицизмот бара доказ. Цинизмот не верува дури ни кога доказот е пред него. Податоците од анкетите покажуваат дека многу граѓани се движат меѓу двете крајности: едни се сомневаат во сè, други веруваат во сè што е објавено, а само 24 отсто секогаш проверуваат кој ја објавил веста. Кај испитаниците со највисоко образование, 57 отсто секогаш проверуваат како веста ја пренеле другите медиуми.