Кога Норвешкиот нобелов комитет на 14 октомври 1964 година го објави името на Мартин Лутер Кинг, Америка сè уште живееше под системот на расна сегрегација. Наградата беше порака дека ненасилниот отпор е политичка сила, а не слабост. Кинг ја донираше целата парична награда на движењето за граѓански права. Но историјата на ова признание не е само историја на херои. Таа е и историја на погрешни процени, оставки во комитетот и добитници кои подоцна учествуваа во војни.

Тестаментот на човекот што го измисли динамитот

Алфред Нобел, шведскиот хемичар кој се збогатил од производството на динамит и други експлозиви, во тестаментот од 1895 година определил една од петте награди да му припадне на оној што најмногу придонел за братството меѓу народите, намалувањето на армиите и одржувањето мировни конгреси. Се смета дека врз неговата одлука влијаела неговата пријателка Берта фон Зутнер, авторка на антивоениот роман „Долу оружјето!“. Во 1905 година таа станала првата жена добитничка на Нобеловата награда за мир.

Сите други Нобелови награди ги доделуваат шведски институции. Наградата за мир, според волјата на Нобел, ја доделува комитет од пет члена што ги избира норвешкиот парламент. Токму оваа поврзаност со политиката е еден од корените на подоцнежните спорови. Првата награда, во 1901 година, ја поделија Анри Динан, основачот на Црвениот крст, и францускиот пацифист Фредерик Паси. Досега комитетот 19 пати воопшто не ја доделил наградата, меѓу другото и за време на двете светски војни.

Добитници што го сменија светот

На листата на добитници има имиња што станаа морален компас на 20 век. Меѓу нив се Нелсон Мандела, Лех Валенса и Андреј Сахаров. Тука е и Малала Јусафзаи, која во 2014 година, на 17-годишна возраст, стана најмладата добитничка на Нобеловата награда за мир, надминувајќи го рекордот на Кинг.

Посебна е приказната за Карл фон Осиецки, германскиот новинар и пацифист кој ја доби наградата за 1935 година додека бил затвореник во нацистички концентрационен логор. Хитлер реагираше бесно и им забрани на Германците да примаат Нобелови награди. Слично остро реагираше и Пекинг во 2010 година, кога наградата му беше доделена на кинескиот дисидент Лиу Сјаобо. На церемонијата во Осло го претставуваше празен стол, а односите меѓу Кина и Норвешка останаа заладени со години.

Македонската врска: Мајка Тереза

Единствената добитничка на Нобеловата награда за мир родена во Македонија е Мајка Тереза, која е родена во Скопје во 1910 година. Наградата ја доби во 1979 година за својата работа со сиромашните и болните во Калкута. Побара свечениот банкет да биде откажан, а средствата наменети за него да им се донираат на гладните.

Но и нејзиното име е поврзано со контроверзии. Во говорот по повод добивањето на Нобеловата награда, абортусот го нарече најголем уништувач на мирот. Подоцна критичарите, меѓу кои и Кристофер Хиченс, ги доведоа во прашање условите за лекување во нејзините домови, како и нејзините врски со диктатори и сомнителни донатори.

Контроверзиите: од Ганди до Кисинџер

Една од најголемите празнини во историјата на наградата е името што никогаш не се нашло на листата на добитници. Махатма Ганди бил номиниран пет пати, последен пат во 1948 година, само неколку дена пред атентатот, но никогаш не ја добил наградата. Таа година комитетот не доделил признание, со образложение дека нема соодветен жив кандидат. Подоцна Нобеловиот институт отворено призна дека пропуштањето на Ганди било една од најголемите грешки во историјата на наградата.

Во 1973 година наградата им беше доделена на американскиот државен секретар Хенри Кисинџер и на виетнамскиот преговарач Ле Дук То за постигнатото примирје во Виетнам. Двајца членови на комитетот поднесоа оставка во знак на протест. Ле Дук То стана единствениот добитник што ја одбил наградата, образложувајќи дека во неговата земја сè уште нема мир. Војната продолжи до 1975 година.

Во 1994 година наградата ја поделија Јасер Арафат, Јицак Рабин и Шимон Перес за нивните напори поврзани со договорите од Осло. Еден член на комитетот поднесе оставка во знак на протест поради изборот на Арафат. Мирот што наградата требаше да го симболизира не беше постигнат.

Аунг Сан Су Чи, која во 1991 година беше наградена како симбол на ненасилниот отпор против воената хунта во Мјанмар, подоцна беше критикувана поради односот кон воените злосторства врз Рохинџите. Беа собрани стотици илјади потписи со барање да ѝ биде одземена наградата. Но правилата не дозволуваат одземање на Нобеловото признание.

Во 2009 година наградата ја доби Барак Обама, само девет месеци по почетокот на претседателскиот мандат. Многумина сметаа дека признанието е доделено прерано, а меѓу нив беше и самиот Обама. Поранешниот секретар на комитетот, Гејр Лундестад, подоцна напиша дека наградата не го постигнала ефектот што комитетот го очекувал. Етиопскиот премиер Абиј Ахмед, награден во 2019 година за мировниот договор со Еритреја, само една година подоцна ја започна војната во Тиграј.

Последните две години: наградата во времето на Трамп и Газа

Во 2025 година наградата ја доби венецуелската опозициска лидерка Марија Корина Мачадо, по повеќемесечно отворено лобирање на Доналд Трамп за самиот да биде награден. Мачадо делумно му ја посвети наградата на Трамп, што кај дел од јавноста го отвори прашањето дали признанието сè уште може да остане над политиката на моќните.

Добитничка на наградата за 2026 година е 85-годишната јужноафриканска правничка Нави Пилај, поранешна висока комесарка на Обединетите нации за човекови права. Комисијата на ОН што таа ја предводеше, а која ја истражуваше војната во Газа, минатата година заклучи дека Израел извршил геноцид врз Палестинците. Израелската влада го отфрли извештајот.

Во образложението за наградата, комитетот предупреди дека бројот на војни расте, дека судиите и институциите на меѓународното право се соочуваат со политички напади и дека мирното решавање на конфликтите зависи од почитувањето на меѓународното право. Наградата за 2026 година се совпаѓа со 125-годишнината од првото доделување, а годинава биле поднесени 287 номинации.

Зошто е толку контроверзна?

Одговорот лежи во самата природа на наградата. Критериумите наведени во тестаментот на Нобел се релативно тесни, но со текот на времето комитетот го прошири толкувањето на мирот, вклучувајќи ги човековите права, демократијата, климатските прашања и новинарството. Бидејќи членовите на комитетот ги избира норвешкиот парламент, секоја одлука се толкува и како политичка порака. Наградата често не го признава веќе постигнатиот мир, туку надежта дека тој ќе биде воспоставен, а историјата покажува колку лесно таа надеж може да биде изневерена.

Наградата не може да биде одземена, а архивите со податоци за номинациите се отвораат дури по 50 години. Во повеќе од 125 години постоење, признанието го добиле само околу дваесетина жени.

Можеби токму затоа Нобеловата награда за мир е истовремено едно од најзначајните и едно од најспорните светски признанија. Таа не дава конечен одговор на прашањето кој го направил светот подобар, туку покажува кому, според пет луѓе во Осло, во дадениот момент му се доверува надежта за мир. Понекогаш тоа е Мартин Лутер Кинг. Понекогаш е Хенри Кисинџер.