Категорија: Хај-тек

Денот на Ада Лавлејс се одбележува во вторник, 13 октомври, како и секој втор вторник во октомври, во чест на жените во науката и технологијата. Математичарката од 19 век во 1843 година објавила алгоритам за аналитичката машина на Чарлс Бебиџ, кој денес се смета за првата објавена компјутерска програма. Денес, според Евростат, жените сочинуваат 19,5 отсто од ИКТ-специјалистите во ЕУ.

Ќерката на Бајрон, воспитувана на математика наместо на поезија

Аугуста Ада Бајрон е родена на 10 декември 1815 година во Лондон, како единствено брачно дете на поетот лорд Бајрон и Анабела Милбанк. Родителите се разделиле неколку недели по нејзиното раѓање, а татко ѝ никогаш повеќе не ја видел.

Мајка ѝ, која и самата била страствена љубителка на математиката, инсистирала ќерка ѝ да изучува математика, логика и природни науки. Целта била да ја оддалечи од „поетскиот“ темперамент на татко ѝ. Меѓу учителите на младата Ада биле математичарот Огастус де Морган и научничката Мери Самервил.

Средба со Бебиџ на 17 години

Во 1833 година, на 17-годишна возраст, Ада го запознала изумителот Чарлс Бебиџ, кој ѝ ја покажал диференцијалната машина, механички калкулатор наменет за пресметување табели. Двајцата започнале преписка што траела со години.

Бебиџ веќе работел на поамбициозен проект аналитичката машина. Таа требало да има меморија, процесорска единица и да чита инструкции од дупчени картички, слично на разбојот на Жакар. Машината никогаш не била довршена.

Белешките биле трипати подолги од статијата

Италијанскиот инженер Луиџи Менабреа во 1842 година објавил статија на француски јазик за аналитичката машина. Ада ја превела на англиски во 1843 година и додала седум белешки, означени со буквите од А до Г. Белешките биле околу трипати подолги од самата статија. Таа ги потпишала само со иницијалите А. А. Л.

Во белешката Г, чекор по чекор опишала како машината би ги пресметувала Бернулиевите броеви. Тоа е алгоритамот што историчарите на технологијата го сметаат за првата објавена компјутерска програма.

Таа видела дека машината може повеќе од само да пресметува

Алгоритамот е само дел од нејзиното наследство. Лавлејс напишала дека машината би можела да обработува какви било симболи, а не само броеви, и дека, на пример, би можела да компонира музика доколку се кодираат правилата на хармонијата. Тоа е идеја што лежи во основата на современото пресметување.

Својот пристап го нарекувала „поетска наука“. Во 1950 година, Алан Тјуринг во својот познат труд за машинската интелигенција посветил цел дел на нејзиниот став дека машината не може да создаде ништо ново, нарекувајќи го „приговорот на Лејди Лавлејс“.

Починала на 36 години, на иста возраст како татко ѝ

Ада Лавлејс починала на 27 ноември 1852 година од рак, на 36-годишна возраст. По нејзина желба, била погребана покрај лорд Бајрон во Хакнал, Англија.

Во 1980 година, Министерството за одбрана на САД го именувало новиот програмски јазик Ада, а неговиот воен стандард го добил бројот 1815, годината на нејзиното раѓање.

Денот на Ада започнал како повик за блогирање

Британската технолошка авторка Сју Чарман-Андерсон во 2009 година ветила дека ќе напише текст за жена во технологијата на која ѝ се восхитува, а потоа ги повикала и другите да го сторат истото. Иницијативата прераснала во меѓународен ден, кој оттогаш се одбележува секој втор вторник во октомври. Во јули 2026 година, Универзитетот „Ројал Холовеј“ ѝ доделил почесен докторат за оваа иницијатива.

Идејата се потпира на истражувањата на психологот Пенелопе Локвуд, кои покажуваат дека женските примери и модели можат дополнително да ги мотивираат другите жени.

Жените што ја програмирале историјата од сенка

Програмерките на ЕНИЈАК. Шест математичарки – Кеј Мекналти, Бети Џенингс, Бети Снајдер, Марлин Вескоф, Френ Билас и Рут Лихтерман – го програмирале првиот американски електронски компјутер. На неговото јавно претставување во 1946 година нивниот придонес не бил ни спомнат.

Грејс Хопер. Во 1952 година го создала првиот компајлер и била клучна фигура во развојот на програмскиот јазик КОБОЛ.

Маргарет Хамилтон. Го предводела тимот на МИТ што го напишал софтверот за мисиите „Аполо“.

Хеди Ламар. Холивудската ѕвезда во 1942 година, заедно со композиторот Џорџ Антајл, патентирала систем за прескокнување фреквенции, претходник на технологиите за безжична комуникација.

Во ЕУ, една од пет ИКТ-специјалисти е жена

Во 2024 година, во ЕУ работеле повеќе од 10 милиони ИКТ-специјалисти, а жените сочинувале 19,5 отсто од нив, објави Евростат. Пред една деценија, нивниот удел изнесувал 16,2 отсто. Во 2025 година, мажите сè уште сочинувале 80,5 отсто од професионалците во оваа област.

Европската фондација за подобрување на условите за живот и работа (Еурофаунд) предупредува дека, неуспевајќи да привлече повеќе жени, ЕУ располага со помалку од три четвртини од потенцијалниот кадар. Целта на Унијата е до 2030 година да има 20 милиони ИКТ-специјалисти.

Македонскиот ИКТ-сектор расте, но податоците за жените не се јавно достапни

Според анализата на Стопанската комора за информатички и комуникациски технологии – МАСИТ, во 2024 година во македонскиот ИКТ-сектор работеле 23.948 лица, што е за 10,7 отсто повеќе отколку претходната година. Во јавно објавениот преглед нема поделба на вработените според полот. Век и половина по белешката Г, сè уште нема јавно достапен официјален податок за тоа колку жени работат како програмерки во Македонија.