Мало парче карпа, со големина приближно колку училишна креда, се наоѓа во херметички затворена цевка на Марс. Во него можеби се зачувани траги што би помогнале да се одговори на едно од најголемите научни прашања: дали живот некогаш постоел и надвор од Земјата?
Примерокот, наречен „Сафирен кањон“ (Sapphire Canyon), го собрал роверот на НАСА „Персеверанс“ во јули 2024 година. Анализата објавена во списанието Nature во септември 2025 година утврдила дека содржи потенцијални биолошки траги. Тоа се показатели што би можеле да бидат поврзани со некогашен живот, но сами по себе не го потврдуваат неговото постоење.
Зошто оваа карпа го привлече вниманието?
„Сафирен кањон“ е изваден од карпата „Чејава Фолс“ (Cheyava Falls), во областа Неретва Валис. Низ оваа древна речна долина некогаш течела вода што се влевала во езеро во кратерот Језеро.
Токму таквите средини се особено интересни за научниците. Седиментите создадени или изменети од вода можат да зачуваат хемиски и минерални траги од минатото. Најголемо внимание привлекуваат ситните дамки во карпата. На Земјата, слични структури можат да настанат кога микроорганизми разградуваат органска материја во почвата или во седиментите.
Но сличноста не е доволна за конечен заклучок. Хемиски и геолошки процеси што не вклучуваат живот исто така можат да создадат вакви траги. Научниците треба да утврдат кое објаснување важи за примерокот од Марс.
Роверот може да најде траги, но не и да ја реши мистеријата
„Персеверанс“ слета во кратерот Језеро во февруари 2021 година, со задача да истражува древни средини и да собира примероци што би можеле да содржат траги од микробен живот.
Неговите инструменти можат да го анализираат составот на карпите и да помогнат во изборот на најинтересните примероци. Сепак, за деталните испитувања потребни за потврда на биолошкото потекло се потребни лаборатории на Земјата. Како што објаснуваат научниците во текстот на CNN, роверот бил проектиран за прелиминарно истражување и собирање примероци, со очекување дека тие подоцна ќе бидат донесени на нашата планета.
Затоа откритието засега останува ветувачка трага, а не доказ дека на Марс некогаш постоел живот.
Најголемата пречка е враќањето на Земјата
За транспорт на примероците беше развиван програмот Mars Sample Return, заеднички проект на НАСА и Европската вселенска агенција. Првичниот план вклучуваше повеќе летала, слетување на Марс, преземање на примероците и нивно лансирање во орбитата на планетата. Таму требаше да ги преземе друго летало и да ги донесе на Земјата.
Но сложеноста, растечките трошоци и одложувањата го доведоа проектот во криза. Според извештајот на CNN што го пренесува N1, првичниот програм е откажан, а конкретна замена и јасен рок за враќање на примероците сè уште не се претставени. Тоа ја остава науката во необична ситуација: еден од најинтересните примероци за потрага по живот надвор од Земјата веќе е собран, но останува недостапен за најважните анализи.
Може ли Кина да стигне прва?
Во меѓувреме, Кина ја подготвува мисијата „Тјанвен-3“, со планирано лансирање во 2028 година и цел да донесе примероци од Марс околу 2031 година, според пренесениот извештај. Планот предвидува собирање материјал од површината и дупчење до два метра длабочина. Подземните примероци се интересни бидејќи би можеле да содржат подобро зачувани траги, заштитени од суровите услови на површината.
Сепак, кинеската мисија би истражувала друга локација. Нејзините примероци можат да донесат важни сознанија, но нема автоматски да ја разрешат мистеријата на „Сафирен кањон“.
Можен одговор на прашање старо со децении
Историјата покажува зошто научниците се внимателни. Марсовскиот метеорит Алан Хилс 84001, пронајден на Антарктикот во 1984 година, своевремено предизвика надеж дека содржи траги од древен живот. Подоцнежните истражувања покажаа дека небиолошки процеси можат да создадат дел од структурите што биле толкувани како можни биолошки показатели.
И со новиот примерок ќе биде потребна темелна проверка. Засега, НАСА има карпа што би можела да зачувува траги од древен живот. Дали тие навистина потекнуваат од микроорганизми, останува отворено прашање.
