Француската должничка криза, растечките трошоци за задолжување и политичката неизвесност во една од најголемите европски економии повторно го отвораат прашањето дали еврозоната влегува во период на подолготрајна финансиска нестабилност.

За Македонија, која не е членка на еврозоната, но има стабилен девизен курс на денарот во однос на еврото и силна трговска поврзаност со Европската Унија, ваквите случувања не се само далечна европска економска вест. Тие можат да влијаат врз цената на задолжувањето, инфлацијата, извозот, инвестициите и расположливите средства во државниот буџет.

Според „Ројтерс“, на 5 октомври еврото падна на најниско ниво во последните 17 месеци, под 1,12 американски долари. Причината не беше само зајакнувањето на доларот, туку и стравувањето дека проблемите со францускиот јавен долг би можеле да се прелеат на поширокиот европски пазар на обврзници. На 12 октомври доларот остана близу до 18-месечниот максимум, додека еврото се стабилизираше, но без значително подобрување на расположението на инвеститорите.

Франција должи околу 3.500 милијарди евра – инвеститорите бараат повисоки камати

Франција, една од водечките економии во еврозоната, се соочува со сериозен фискален предизвик. Според проценките на француското Министерство за финансии, јавниот долг во 2026 година би достигнал 119,3 отсто од бруто-домашниот производ, а во 2027 година би пораснал на 121,7 отсто.

Истовремено, буџетскиот дефицит за 2026 година се проценува на 5,4 отсто од БДП, значително над европската референтна граница од 3 отсто.

Француската влада се соочува со тешка задача: мора да го намали дефицитот и да ја врати довербата на инвеститорите, но политичките поделби и отпорот кон кратењето на јавните расходи го отежнуваат постигнувањето договор за буџетските мерки.

Последицата е видлива на финансиските пазари. Инвеститорите бараат сè повисоки приноси за да купуваат француски државни обврзници. Приносите на десетгодишните француски обврзници достигнаа нивоа над 5 отсто, највисоки од 2002 година.

Кога државата плаќа повисока камата за новото задолжување, расте и трошокот за рефинансирање на постојниот долг. Тоа постепено го стеснува просторот за други буџетски расходи, како инвестиции, образование, здравство и социјална заштита.

Зошто францускиот проблем го притиска целото евро?

Франција не е мала периферна економија. Нејзините државни обврзници се важен дел од европскиот финансиски систем, а француските банки и инвестициски фондови се длабоко поврзани со останатите европски пазари.

Кога инвеститорите почнуваат да бараат поголема премија за ризик за француските обврзници, се создава опасност истото да го бараат и за обврзниците на други задолжени држави.

Разликата меѓу приносите на француските и германските десетгодишни обврзници на почетокот на октомври надмина 150 базични поени, односно 1,5 процентни поени, ниво што не било забележано од времето на европската должничка криза во претходната деценија.

Тоа е показател дека инвеститорите ја сметаат Франција за поризичен должник во однос на Германија, која традиционално се смета за еден од најсигурните издавачи на државен долг во Европа.

Сепак, високите приноси не значат дека Франција веќе е во состојба на неплатежоспособност. Дел од големите инвеститори сметаат дека пазарната реакција е претерана, а Европската централна банка располага со инструменти за справување со сериозни нарушувања во преносот на монетарната политика.

Македонија: Над половина од трговијата е со Европската Унија

Најдиректниот канал преку кој европската нестабилност може да се пренесе во Македонија не е самиот курс на еврото, туку реалната економија.

Според Државниот завод за статистика, во периодот јануари–август 2026 година, земјите членки на Европската Унија учествувале со 58,5 отсто во вкупната надворешнотрговска размена на Македонија.

Ако должничките проблеми во Франција прераснат во пошироко забавување на европската економија, последиците можат да се почувствуваат преку намалени нарачки за македонските компании.

Особено се изложени индустриските капацитети поврзани со европските синџири на снабдување, автомобилската индустрија и производството на делови и компоненти наменети за странските пазари.

Германија, која е еден од најважните трговски партнери на Македонија, е значаен канал на пренесување на европските економски движења. Доколку европските производители ја намалат активноста, македонските извозници би можеле да се соочат со помали нарачки, послаб раст на производството и притисок врз вработеноста.

Сепак, тоа е ризик, а не веќе утврдена последица. Последните расположливи податоци покажуваат дека македонскиот извоз во првите осум месеци од 2026 година пораснал за 8,8 отсто во денари, што значи дека засега не може да се зборува за општ пад на извозната активност.

Дали еврото може да го повлече и денарот?

Македонскиот денар има долгогодишен стабилен курс во однос на еврото, кој претставува основно сидро на домашната монетарна политика.

Тоа значи дека падот на еврото во однос на доларот не подразбира автоматски поскапување на еврото во денари.

Но, кога еврото слабее во однос на американската валута, и денарот вообичаено слабее во однос на доларот, доколку курсот денар–евро остане стабилен.

Ова е важно за Македонија бидејќи дел од меѓународните суровини, особено нафтата, се тргуваат и пресметуваат во долари.

Доколку цената на нафтата во долари остане непроменета, а доларот зајакне во однос на еврото, увозот на нафта може да поскапи изразено во евра и денари.

Тоа може да се пренесе врз цените на горивата, транспортните услуги, производството и храната.

Сепак, конечниот ефект зависи и од светската цена на нафтата, курсните движења, даноците и домашната ценовна политика. Затоа слабеењето на еврото не значи дека горивата мора автоматски да поскапат.

Поскапото европско задолжување е предупредување и за македонскиот буџет

Вториот значаен ризик е цената на капиталот.

Кога приносите на државните обврзници растат во поголемите европски економии, инвеститорите можат да бараат повисок принос и од помалите држави што се задолжуваат на меѓународните финансиски пазари.

За Македонија, тоа би значело потенцијално поскапо издавање нови еврообврзници или рефинансирање на обврските што достасуваат.

Според проценките на Меѓународниот монетарен фонд од јуни 2026 година, јавниот и јавно гарантираниот долг на Македонија во 2026 година се очекува да достигне 60,7 отсто од БДП.

Иако ова ниво е значително пониско од проектираниот француски јавен долг, двете бројки не се методолошки истоветни: македонскиот показател вклучува и гарантиран долг, додека францускиот се однесува на општиот државен долг.

За мала економија како македонската, клучен предизвик е колку ќе чини сервисирањето на долгот, со каква рочност ќе се обезбедуваат новите заеми и колкав дел од буџетот ќе се користи за камати наместо за развојни потреби.

Ако меѓународните каматни стапки останат високи подолго, просторот за нови јавни инвестиции и фискални мерки може да биде поограничен.

Народната банка има стабилни резерви, но ризиците не исчезнуваат

Македонија ја дочекува оваа европска неизвесност со стабилна девизна позиција.

Според кварталниот извештај на Народната банка, девизните резерви на крајот на вториот квартал од 2026 година изнесувале околу 4,94 милијарди евра, ниво оценето како соодветно за одржување на стабилноста на курсот на денарот.

Ова претставува важен заштитен механизам, но не и целосна изолација од надворешните шокови.

Монетарната политика на Македонија во голема мера мора да ги следи меѓународните финансиски услови, особено движењата во еврозоната, токму поради определбата за стабилен девизен курс.

Затоа евентуално продолжување на високите европски каматни стапки може индиректно да влијае и врз домашните услови за кредитирање, штедење и инвестиции.

Дали Европа се соочува со повторување на должничката криза?

Сегашната состојба има одредени сличности со европската должничка криза од 2010 до 2012 година: висок јавен долг, растечки приноси на обврзниците и сомнежи околу способноста на владите да ги контролираат буџетските дефицити.

Но, постојат и значајни разлики.

Европската централна банка денес располага со посилни механизми за интервенција, банкарскиот надзор е поразвиен, а институционалните инструменти за справување со пазарна нестабилност се посеопфатни.

Дополнително, финансиските пазари сè уште не покажуваат дека проблемите во Франција неизбежно ќе прераснат во општа европска должничка криза. Напротив, дел од инвеститорите ги користат тековните падови на цените на обврзниците за нови вложувања.

Сепак, високите трошоци за задолжување и политичката неизвесност би можеле да го ограничат европскиот економски раст и без формална должничка криза.

За Македонија поголемиот ризик е европското забавување отколку самиот пад на еврото

Најважното економско прашање за Македонија не е дали едно евро денес вреди неколку американски центи помалку отколку минатиот месец.

Многу позначајно е дали финансиската нестабилност во Франција ќе ги влоши условите за задолжување во Европа, ќе ја намали инвестициската активност и ќе ја ослаби побарувачката за производи од земји како Македонија.

Домашната економија има три особено чувствителни точки: зависноста од европските извозни пазари, потребата од надворешно финансирање и увозната изложеност на енергенси и суровини.

Француската должничка криза не значи дека Македонија непосредно се соочува со финансиска криза. Но покажува колку брзо проблемите на големите европски економии можат да ги променат условите и за помалите држави.

За Македонија, најголемиот ризик не е еврото да ослаби во однос на доларот, туку европската економија да ослаби до степен што ќе ги намали извозот, инвестициите и просторот за раст на домашните плати.

Токму затоа состојбата со францускиот долг е повеќе од берзанска вест. Таа е потсетник дека стабилен девизен курс не е исто што и целосно заштитена економија.