На 13 октомври, Обединетите нации го одбележуваат Меѓународниот ден за намалување на ризикот од катастрофи, годинава под мотото „Отпорноста почнува од дома“. За Македонија, прашањето не е само како граѓаните да се подготват за земјотрес, поплава или пожар, туку и дали институциите имаат доволно луѓе, опрема, планови и средства за навремена реакција. Најновата ревизија на системот за заштита и спасување укажува на сериозни слабости, додека последиците од катастрофалните настани од минатото покажуваат колку скапо може да чини неподготвеноста.
ООН годинава го става домот во центарот
Меѓународниот ден за намалување на ризикот од катастрофи се одбележува секој 13 октомври, откако во 1989 година Генералното собрание на Обединетите нации повика на создавање глобална култура на свесност и намалување на ризиците. За 2026 година, Канцеларијата на ООН за намалување на ризикот од катастрофи (УНДРР) го избра мотото „Отпорноста почнува од дома“. Пораката е дека безбедноста почнува таму каде што живееме, но зависи и од тоа како се планираат населбите, какви стандарди се применуваат при изградбата и дали предупредувањата стигнуваат до сите што се изложени на опасност.
Подготвеноста не значи само да се имаат вода, лекови и батериска ламба во домот. Таа подразбира и навремено информирање, познавање на локалните ризици, безбедни патишта за евакуација и институции што можат да реагираат кога ќе биде потребно. Предупредувањето има смисла само ако навреме стигне до луѓето, ако го разберат и ако знаат што да направат.
Според базата ЕМ-ДАТ на Центарот за истражување на епидемиологијата на катастрофите при Универзитетот во Лувен, во 2024 година во светот биле регистрирани 393 катастрофи предизвикани од природни опасности. Во нив загинале 16.753 лица, биле погодени 167,2 милиони луѓе, а економските загуби достигнале 241,95 милијарди долари. Бројот на загинати бил под просекот за периодот 2004–2023 година, главно затоа што во 2024 година немало катастрофа од размери како голем земјотрес или цунами со огромен број жртви.
Земјотресот од 1963 година останува предупредување за Скопје
Земјотресот од 26 јули 1963 година, со локална магнитуда 6,1, го погоди Скопје во раните утрински часови и остави трајни последици врз градот. Загинаа 1.070 лица, повеќе од 3.000 беа повредени, а околу 200.000 останаа без дом. Голем дел од градската инфраструктура и станбениот фонд беа уништени или тешко оштетени.
Ризикот од земјотрес и денес е реален. Според техничкиот преглед за потребите на Скопје, градот се наоѓа во сеизмичка зона во која силните земјотреси можат да предизвикаат сериозни последици врз населението, објектите и критичната инфраструктура. Ранливоста не зависи само од јачината на земјотресот, туку и од квалитетот и староста на градбите, урбанистичкото планирање и подготвеноста на службите за спасување.
Во септември 2016 година, нов бран земјотреси предизвика паника во Скопје. Според истиот технички преглед, во серијата земјотреси од 11 до 14 септември најсилниот имал магнитуда 4,1, а околу 50 граѓани биле повредени. Настанот повторно го отвори прашањето за безбедноста на објектите и за тоа колку се подготвени институциите и граѓаните за посилен потрес.
Поплавата во 2016 година однесе 22 животи
Ноќта меѓу 6 и 7 август 2016 година, силно невреме со пороен дожд го погоди Скопје. Најтешко беа погодени Стајковци, Арачиново, Сингелиќ и Смилковци, како и делови од Бутел, Ченто и Горно Лисиче. Водата на одделни места достигна висина од околу 1,5 метри, а повеќе од 1.000 луѓе беа евакуирани. Во поплавата загинаа 22 лица, а десетици беа повредени.
Европската Унија го активираше Механизмот за цивилна заштита, испрати експерти и обезбеди сателитски снимки за процена на погодените подрачја. Поплавата покажа колку брзо невремето може да ги загрози животите и инфраструктурата, но и колку е важна координацијата меѓу домашните служби, локалните власти и меѓународните партнери. Десет години подоцна, прашањето не е само дали повторно може да се случи сличен настан, туку и дали системот е подобро подготвен да го спречи губењето животи.
Во 2024 година изгореа речиси 98.000 хектари
Пожарите се еден од најсериозните ризици за Северна Македонија, особено во летните месеци, кога високите температури, сушата и ветерот можат брзо да ги прошират пламените јазици. Според предвремениот извештај на Европскиот информациски систем за шумски пожари (ЕФФИС), во 2024 година во земјата биле регистрирани 97.660 хектари изгорена површина. Тоа е најголемата површина во последната деценија според наведениот извештај и повеќе од вкупната површина изгорена во претходните шест години заедно.
Пожарната сезона во 2024 година беше кратка, но интензивна, со најголема активност од јули до септември. Во гаснењето учествуваа и екипи од странство, а преку Механизмот за цивилна заштита на ЕУ беше обезбедена дополнителна воздушна поддршка. Последиците не се сведуваат само на изгорените дрвја: пожарите ги погодуваат почвата, биодиверзитетот, земјоделските површини и локалните заедници, а обновувањето на екосистемите може да трае со години.
Проблемот не заврши со таа сезона. Според податоците на Државниот завод за статистика, во периодот од јуни до септември 2021 година биле регистрирани 142 шумски пожари, кои зафатиле 11.420 хектари шума. Проценетата материјална штета изнесувала околу 2,32 милијарди денари. Овие бројки покажуваат дека пожарите не се изолиран инцидент, туку ризик за кој се потребни континуирани вложувања во превенција, опрема и човечки капацитети.
Ревизорите утврдија сериозни слабости во системот
Најновата ревизија на Државниот завод за ревизија, објавена во септември 2026 година, дава конкретна слика за подготвеноста на земјата. Заклучокот е дека системот за заштита и спасување, и покрај постојната законска рамка, не функционира како целосно интегриран и ефикасен механизам за превенција, подготовка, навремено реагирање и управување со катастрофи. Ревизорите утврдиле слабости во стратешкото планирање, координацијата меѓу институциите, оперативните капацитети, финансирањето и управувањето со опремата и другите ресурси.
Особено загрижувачки е податокот дека националната стратегија за заштита и спасување истекла во 2018 година. Нацрт-стратегија за периодот 2026–2030 е подготвена, но сè уште не е усвоена. Ревизорите утврдиле и дека националниот план за заштита и спасување не е ажуриран, а процената на загрозеноста од природни непогоди и други несреќи датира од 2007 година. Недостигот од ажурирани стратешки документи, според ревизијата, го отежнува утврдувањето приоритети и планирањето на реакцијата во различни сценарија.
Проблемите се видливи и на терен. Противпожарната бригада на Град Скопје, која е одговорна за заштита и спасување на околу 617.000 жители на површина од 1.818 квадратни километри, во 2024 година имала 1.412 интервенции поврзани со пожари и 161 техничка интервенција. Од 384 одобрени работни места за пожарникари биле пополнети само 172. Ревизорите укажуваат и на застарена опрема што ја ограничува оперативната подготвеност на најголемата противпожарна единица во земјата.
Најголем дел од средствата одат за тековни трошоци
Ревизијата открива и нерамнотежа во финансирањето. Во периодот од 2022 до 2024 година за противпожарна заштита биле издвоени околу 2,23 милијарди денари. Од вкупните средства, 98,5 отсто биле наменети за тековни расходи, главно плати и надоместоци, додека само 1,5 отсто биле капитални расходи. Тоа го ограничува просторот за модернизација, набавка на возила и опрема и зајакнување на оперативната подготвеност.
Ревизорите посочуваат и дека не постои доволно развиен систем за следење и оценување на ефикасноста на преземените мерки и интервенции. Без таква анализа, тешко е да се утврди што функционира, каде се губи време и кои вложувања најмногу би ја подобриле заштитата на граѓаните. Во извештајот се наведува дека системот претежно функционира реактивно, со постепено активирање ресурси од локално кон национално ниво, а во случај на недоволни капацитети се прогласува кризна состојба и се вклучуваат дополнителни сили, вклучително и Армијата и меѓународната помош.
Во септември 2024 година, тогашниот директор на Центарот за управување со кризи, Стојанче Ангелов, разговараше со претседателката Гордана Сиљановска-Давкова за преклопувањето на надлежностите со Дирекцијата за заштита и спасување и за потребата од реорганизација. На средбата беше посочено дека пожарите ги откриле слабостите во системот, а Владата претходно донела одлука за спојување на двете институции. Најновата ревизија, сепак, покажува дека потребата од реформи останува, а институционалните промени мора да бидат проследени со јасни надлежности, планови, обучен кадар и опрема.
Што може да направи секое домаќинство?
Иако одговорноста за превенцијата и организираното реагирање е пред сè на институциите, подготовката на домаќинствата може да намали дел од ризикот. УНДРР препорачува граѓаните да ги познаваат опасностите во местото каде што живеат, да знаат како да постапат при предупредување и да имаат план за членовите на семејството. Подготвеноста е особено важна за децата, повозрасните лица, лицата со попреченост и сите на кои може да им биде потребна дополнителна помош при евакуација.
Запишете ги важните броеви. Единствениот број за итни повици во Северна Македонија е 112. За директни повици, Град Скопје ги објавува и броевите 192 за полиција, 193 за противпожарната бригада, 194 за брза помош и 195 за Регионалниот центар за управување со кризи.
Направете семеен план. Договорете каде ќе се сретнете ако се разделите, кој ќе ги земе децата од училиште и како ќе контактирате ако мобилната мрежа не функционира.
Подгответе основен комплет за итни ситуации. Во него може да има вода, неопходни лекови, копии од важни документи, батериска ламба, резервна батерија или полнач и малку готовина.
Обезбедете го домот. Прицврстете високи плакари и полици, не оставајте тешки предмети над креветите и дознајте како безбедно се исклучуваат струјата и водата.
Информирајте се за ризиците во околината. Ако живеете во близина на река, на терен подложен на поплавување или покрај шума, дознајте кои се препорачаните патишта за евакуација и следете ги официјалните предупредувања.
Подготвеноста не смее да зависи само од граѓаните
Земјотресот од 1963 година, поплавата во 2016 година и пожарите во последните години се различни катастрофи, но ја отвораат истата дилема: колку навреме можат да реагираат институциите и колку добро се заштитени луѓето што живеат во ризични подрачја?
Меѓународниот ден за намалување на ризикот од катастрофи годинава потсетува дека отпорноста почнува од дома, но не може да заврши таму. Без ажурирани планови, доволно обучен персонал, современа опрема, јасна координација и вложувања во превенција, товарот на подготвеноста неправедно паѓа врз граѓаните. Најважниот тест за системот не е колку брзо реагира кога катастрофата веќе ќе се случи, туку колку е подготвен да ги намали ризиците пред да има нови жртви.
