Денеска се одбележува Меѓународниот ден на белиот стап, посветен на самостојноста и мобилноста на слепите и слабовидните лица. Во Македонија, денот повторно е повод за апели до институциите, бидејќи секојдневното одење на работа, на лекар или до продавница за многумина од нив и натаму претставува ризик.

Од обоен стап до меѓународен симбол

Белиот стап има релативно кратка историја. Џејмс Бигс од Бристол се поврзува со неговото воведување во 1921 година, кога, според едно од историските сведоштва, го обоил својот стап во бело за да биде повидлив за возачите. Организираното движење за поширока употреба на белиот стап како безбедносно помагало за слепите лица започнало во Франција во 1931 година. Во Северна Америка, значајна улога во неговото промовирање имал Лајонс клубот, чии членови ја препознале потребата слепите пешаци да користат стапови што полесно ќе ги забележуваат возачите.

Датумот 15 октомври потекнува од САД. На 6 октомври 1964 година, американскиот Конгрес усвоил заедничка резолуција со која му овозможил на претседателот секоја година да го прогласува 15 октомври за Ден на безбедноста на белиот стап. Претседателот Линдон Џонсон бил првиот што го сторил тоа. Во 1970 година, Меѓународната федерација на слепите го прогласила датумот за меѓународен ден посветен на слепите лица, а денес тој се одбележува низ светот како симбол на самостојноста, мобилноста и правото на еднакво учество во општеството.

Македонија: „Скопје е град со пречки“

Во Македонија, белиот стап како помагало за самостојно движење на слепите лица се користи од 1981 година. Националниот сојуз на слепите е чадор-организација основана во 1946 година, во која членуваат 18 локални и меѓуопштински здруженија. Според Сојузот, тој претставува повеќе од 2.500 слепи и слабовидни лица. Сепак, немањето единствен и прецизен државен регистар придонесува проценките за вкупниот број лица со оштетен вид да се разликуваат. Во претходни медиумски извештаи се споменуваат околу 10.000 слепи и слабовидни лица во земјата, од кои 3.500 во Скопје, додека претседателката Гордана Сиљановска-Давкова минатата година зборуваше за 4.000 сограѓани со оштетен вид.

Вчера, Коалицијата „Менуваме“ упати апел предупредувајќи дека главниот град е полн со пречки што го отежнуваат самостојното движење. Секојдневните обврски, од одење на работа до посета на лекар, за слепите лица можат да се претворат во ризичен предизвик поради автомобилите паркирани на тротоарите, нефункционалните звучни семафори, прекинатите тактилни патеки и недостапните информации во јавниот превоз.

Коалицијата се повикува на Конвенцијата на Обединетите нации за правата на лицата со попреченост, особено на членовите 9 и 20, кои се однесуваат на пристапноста и личната мобилност. Одговорноста, според неа, ја делат Градот Скопје, општините, Министерството за транспорт, ЈСП „Скопје“, како и сообраќајните и инспекциските служби.

Меѓу конкретните барања се целосна ревизија на тротоарите, пешачките патеки и автобуските постојки, построги контроли против непрописното паркирање во пешачките зони, редовно одржување на звучната сигнализација, звучни најави во сите автобуси и вклучување на лицата со попреченост во планирањето на јавниот простор.

Барањата не се нови. Минатата година, истата коалиција побара Фондот за 2026 година да предвиди средства за секое слепо лице да добие бел стап, како и да се обезбедат лиценцирани обучувачи што ќе ги оспособуваат слепите лица за негово правилно користење. Меѓу долгогодишните барања се и додатокот за слепило во висина на минималната плата, вклучувањето на белиот стап на позитивната листа на Фондот за здравствено осигурување на Македонија и донесувањето закон што ќе го уреди самостојното движење со куче-водич.

Обуката е клучна за безбедно и самостојно движење. На минатогодишното одбележување беше истакнато дека раната обука за ориентација и мобилност со бел стап, според наведените истражувања, може да придонесе за до 50 отсто поголема самостојност во секојдневниот живот. Националниот сојуз на слепите посочува дека правилно употребениот стап има три функции: заштитна, информативна — преку тактилните и звучните сигнали од околината — и идентификациска, бидејќи им сигнализира на другите дека лицето има оштетен вид.

Денеска, Градската библиотека „Браќа Миладиновци“ во Скопје го одбележува денот со работилницата „Чекор по чекор – библиотека за сите“. Децата во неа учествуваат преку допир, слух, говор и тактилни материјали, а Град Скопје донирал книги достапни за лицата со оштетен вид.

Регионот: слични проблеми, различни решенија

Во Србија, според Сојузот на слепите, живеат повеќе од 12.000 слепи и слабовидни лица. Сојузот бара надоместоците за туѓа нега и помош да се усогласат со реалните трошоци за живот, како и да се обезбедат субвенции за вработување. Според медиумски извештаи, во Белград звучна сигнализација има во помалку од 10 отсто од возилата и постојките на јавниот превоз. Законот за движење со кучиња-водичи е донесен во 2015 година, но неговото спроведување и достапноста на обучени кучиња остануваат важни прашања.

Во Хрватска живеат околу 5.900 слепи лица, а Меѓународниот ден на белиот стап за првпат бил одбележан во земјата во 1996 година. Еден од најтешките проблеми го посочуваат од Риека, каде што локалното здружение предупредило дека многу слепи и слабовидни лица избегнуваат да излегуваат од дома поради страв и несигурност во јавниот простор.

Во Бугарија, денот се одбележува од 1980 година. Во Софија, пак, во 1905 година било отворено првото училиште за слепи на Балканот. Постојат и позитивни регионални примери. Љубљана, на пример, развива тактилни патеки според сеопфатен план, поврзани со постојките на јавниот превоз. Во 2015 година, градот доби бронзена награда во рамките на европската иницијатива „Пристапен град“.

Светот: 2,2 милијарди луѓе со оштетен вид

Според Светската здравствена организација, најмалку 2,2 милијарди луѓе во светот имаат оштетување на видот на близина или на далечина. Кај најмалку една милијарда од нив, оштетувањето можело да се спречи или сè уште не е соодветно третирано. Меѓу водечките причини се некоригираните рефракциски грешки и катарактата.

Пристапот до здравствена заштита за видот е нееднаков. Во земјите со ниски приходи, голем дел од луѓето немаат пристап до очилата што им се потребни, а на глобално ниво приближно половина од луѓето на кои им е потребна операција на катаракта не ја добиваат. Според СЗО, загубите во продуктивноста поврзани со некоригирани проблеми со видот се проценуваат на околу 411 милијарди долари годишно.

Оштетувањето на видот влијае и врз вработувањето, социјалниот живот и менталното здравје. Возрасните со оштетен вид имаат пониски стапки на вработеност и поголем ризик од депресија и анксиозност, додека кај постарите лица може да придонесе за изолација и почести падови. СЗО ја нагласува важноста на рехабилитацијата, вклучително и обуката за ориентација и мобилност со бел стап, која им помага на лицата со трајно оштетување на видот да функционираат посамостојно.

Наместо заклучок

Белиот стап е едноставно помагало, но неговата вистинска вредност зависи и од средината во која се користи. Ако тротоарот е блокиран од паркиран автомобил, тактилната патека завршува пред пречка, а семафорот не дава звучен сигнал, самостојното движење станува ризик наместо право.

Затоа, 15 октомври не е само ден посветен на слепите и слабовидните лица. Тоа е и потсетник дека пристапниот град не се мери според ветувањата на институциите, туку според тоа дали секој негов жител може безбедно и независно да стигне таму каде што тргнал.